جوان، شادى و نشاط

[Vesal]

یکىاز نیازهاى اساسى انسان، شاد زیستن است، زیرا انسان متعادل، خود و جامعهخود را در پرتو آن مى‏سازد؛ از این رو همه به دنبال شادى اند. البته اگرما به اطراف خود بنگریم، صحنه هایى از غم و شادى را به وضوح مشاهده خواهیمکرد که هر کدام در جاى خود لازمه زندگى بشر است.
بهار طرب‏انگیز،آبشارهاى زیبا، گل‏هاى رنگارنگ، سرخى طلوع خورشید، صبح زیبا، نغمه خوانىپرندگان قشنگ، رویش گیاهان، و از طرف دیگر، فصل خزان و برگ ریزان، لحظهغروب خورشید، پژمرده شدن گل‏ها و ریزش شکوفه‏ها، بیمارى و مرگ، تنگ دستى وحوادث تلخ، دو روى سکه زندگى انسان را تشکیل مى‏دهند.
گاهى غم، و زمانىشادى به سراغ انسان مى‏آید، اما او فطرتاً از غم گریزان و به شادى متمایلاست. در این میان، جوانى که به مرحله شکفتگى، پویایى و نشاط دوران بلوغ پانهاده، بیش از دیگران به شادى مى‏اندیشد و آن را با خود آرایى و... ظاهرمى‏سازد. این حق جوان است که در جامعه شاد باشد و از زندگى خود لذت مشروعببرد.
قطعاً اسلام که دینى فطرى و تأمین کننده صلاح دنیا و آخرت انسان است، مخالف شادى نیست، بلکه حامى و پشتیبان آن نیز مى‏باشد.
نظربه اهمیت این موضوع، در این شماره، نقش شادى در همه عرصه‏هاى زندگى، عواملفرح‏انگیز و شادى آفرین و دیدگاه اسلام را در باره شادى به بحث مى‏نشینیم.امیدواریم مورد استقبال جوانان قرار گیرد.

[Vesal]

معناى شادى‏
شاددر لغت، به معناى خشنود، خوش حال، خوش وقت، بى غم، خوش و خرم زیستن، زندگىکردن، و زندگانى کردن، و شادى به معناى شادمانى، خوش حالى، و خوش دلى آمدهاست.(1) علم روان‏شناسى تعریف‏هاى مختلفى از نشاط ارائه کرده است، اما بهطور اجمال مى‏توان گفت: یکى از جنبه‏هاى هیجان، شادى است که با واژه هایىچون: سرور، نشاط و خوش حالى هم معناست. در این جا به چند تعریف از شادىاشاره مى‏کنیم: «شادى، احساس مثبتى است که از حس ارضا و پیروزى به دستمى‏آید. شادى، عبارت است از مجموع لذت‏ها منهاى دردها. شادى، ترکیبى ازعاطفه مثبت بالا و عاطفه منفى پایین است.»(2)
شادکامى و نشاط، حالتىاست که از آن به سرزندگى و آمادگى براى پیشرفت یاد مى‏شود. استاد مطهرى دراین باره مى‏گوید: «سرور، حالت خوش و لذت بخشى است که از علم و اطلاع بهاین که یکى از هدف‏ها و آرزوها انجام یافته یا انجام خواهد یافت، به انساندست مى‏دهد. و غم و اندوه، حالت ناگوار و دردناکى است که از اطلاع برانجام نشدن یکى از هدف‏ها و آرزوها به انسان دست مى‏دهد.»(3)

[Vesal]

ضرورت شادى‏
شادىبراى انسان، یک امر ضرورى است. در سایه شادى و نشاط، زندگى معنا و مفهومخاصى پیدا مى‏کند و دل‏ها به هم نزدیک، و ترس و بدگمانى و ناکامى و نگرانىبى اثر مى‏گردد. شادى، نه تنها بر روح و روان انسان تأثیر مى‏گذارد، بلکهجسم او را نیز تحت تأثیر قرار مى‏دهد، به طورى که گفته‏اند: حتى قادر استاز رشد و نماى بیمارى سرطان (که در حالت کمون است) پیشگیرى کند.(4) ارسطومى‏گوید: شادى، بهترین چیزهاست و آن قدر اهمیت دارد که سایر چیزها براىکسب آن هستند.(5)
در شرایطى که آمار مبتلاین به افسردگى و بیمارى‏هاىروحى رو به تزاید است، به طورى که گفته‏اند: در جهان 415 میلیون نفر ازبیمارى‏هاى روانى رنج مى‏برند و در کشور ما پنج میلیون نفر به افسردگىمبتلا هستند(6) و تعداد زیادى از جوانان، به ویژه دانشجویان با این بیمارىدست به گریبان اند، همگان را متوجه رویکرد جدید به موضوع شادى نموده است.

[Vesal]

ویژگى‏هاى افراد با نشاط
دربحث نشاط، این سؤال مطرح است که ویژگى‏هاى افراد شاد چیست؟ آیا تنها لبخندزدن، نشانه شادى است یا شادى علائم و نشانه‏هاى دیگرى نیز دارد؟برداشت‏هاى گوناگونى از شاد زندگى کردن مطرح شده است. ارسطو مى‏گوید: مردمعادى، لذت را شادى فرض مى‏کنند. افراد موفق، عملکرد خوب را برابر با شادىمى‏شمارند و دانشمندان، زندگى متفکرانه و جست و جو گرانه را
معادل شادىمى‏دانند. زنوسیتیومى، بنیان گذار فلسفه رواقى مى‏گوید: شادى معادل بابرآورده شدن آرزوهاست. جان لاک معتقد است که شادى بستگى به تعداد لذاتزندگى دارد. همچنین پرفسور مک گیل، شادى را به لذت‏هاى تمایلاتِ ارضا شدهمربوط دانسته است. برتراند راسل مى‏گوید: رغبت، همگانى‏ترین نشانه انسانشاد است. برخى از مردم هم، خندیدن دائمى و بگو مگو نداشتن در زندگى راشادى مى‏دانند.(7)
شاید بتوان گفت قدر مشترک همه تعابیر فوق، احساس خوش بختى در زندگى شخصى و رضایت مندى از زنده بودن است که در اصول زیر تجلى مى‏کند:
1. قدردانى کردن از خوبى دیگران؛ 2 . دیگران را به خوبى یاد کردن؛ 3 .اعتراف به ارزش‏هاى خود؛ 4 . دوست شدن با مردم خوب و شاد؛ 5 . لذت بردن ازمواهب الهى؛ 6 . زندگى در حال؛ 7 . انتظار شادى از خود و دیگران؛ 8 . دوستداشتن دیگران؛ 9 . چهره گشاده داشتن؛ 10 . خودآرایى و آراستگى ظاهر؛ 11 .وقت شناس بودن؛ 12 . مسئولیت پذیرى؛ 13 . انتقاد پذیرى؛ 14 . رضایت اززندگى؛ 15 . عفو و گذشت.

[Vesal]

دین دارى و شادى‏
بعضىتصور مى‏کنند نمى‏توان هم دین دار بود و هم شادمان، از این رو ناگزیر بایدیکى را انتخاب کرد. استاد مطهرى مى‏گوید: بعضى از مقدس مآبان و مدعیانتبلیغ دین، به نام دین با همه چیز به جنگ بر مى‏خیزند؛ شعارشان این است:اگر مى‏خواهى دین داشته باشى، به همه چیز پشت پا بزن، دنبال مال و ثروتنرو، حیثیت و مقام را ترک کن، زن و فرزند را رها کن، از علم بگریز که حجاباکبر و مایه گمراهى است، شاد مباش و شادى نکن، از خلق بگریز و به انزواپناه ببر و امثال اینها.(8) وى این نظر را خلاف منطق اسلام مى‏داند ومى‏گوید: یکى از مختصات دین اسلام این است که همه تمایلات فطرى انسان رادر نظر گفته و هیچ کدام را از قلم نینداخته است، و معناى فطرى بودن قوانیناسلامى، هماهنگى آن قوانین و عدم ضدیت آنها با فطریات بشر است.(9)
برداشتنادرست از آیه «فلیضحکوا قلیلاً و لیبکوا کثیراً جزاءً بما کانوایکسبون؛(10) آنها باید کمتر بخندند و بسیار بگریند؛ این جزاى کارهایى استکه انجام مى‏دهند»، باعث شده که عده‏اى تصور کنند اسلام با خنده ومظاهرشادى، مخالف و طرفدار گریه و اندوه است؛ در حالى که آیه فوق در موردشادى خاصى است که منافقان به منظور تضعیف اراده مسلمانان از خود نشانمى‏دادند؛ کسانى که از شرکت در جنگ تبوک سرپیچى کردند و با عذرهاى واهى درخانه‏هاى خود نشستند و دیگران را هم دلسرد و منصرف مى‏نمودند و مى‏گفتند:در این گرماى سوزان تابستان به سوى میدان نبرد حرکت نکنید. آنان از اینعمل خود، خوش حال بودند و قهقهه سر مى‏دادند و بسیار مى‏خندیدند. قرآنمجید به منافقان اخطار مى‏کند که باید کم بخندند و بسیار بگریند؛ گریهبراى آینده تاریکى که در پیش دارند. از این رو در آخر آیه مى‏فرماید: اینجزاى اعمالى است که آنها انجام مى‏دادند.(11) نتیجه این که آیه فوق، درصدد نفى شادى به صورت مطلق نیست.
آیه دیگرى که ممکن است شاهدى براىمذمت شادى تلقى شود، درباره داستان قارون است که از زبان قومش مى‏فرماید:«اذ قال له قومه لا تفرح ان الله لا یحب الفرحین؛(12) به خاطر بیاورهنگامى که قوم قارون به او گفتند: این همه شادى مغرورانه مکن که خداوندشادى کنندگان را دوست ندارد»، در حالى که این آیه نیز، شادى خاصى را مذمتکرده و آن، شادى مستانه و مغرورانه است که با گناه، غفلت و فساد همراه است.

[Vesal]

شادى در سیره معصومان‏
موضوعشادى به عنوان یکى از نیازهاى اساسى آدمى و عنصرى تأثیر گذار در زندگى،همواره مورد توجه پیشوایان دینى قرار گرفته است، به طورى که امیرمؤمنان‏علیه السلام‏این حالت عاطفى را به «فرصت» تعبیر کرده است: «اوقاتالسرور خلسة؛(13) مواقع شادمانى، فرصت است»؛ یعنى فرصتِ اندوختن توانایى ونشاط بیشتر. آن حضرت یکى از صفات مؤمنان را چهره بشاش و شاد داشتن دانستهو فرموده است: «المؤمن بِشره فى وجهه و حزنه فى قلبه؛(14) شادى مؤمن درچهره‏اش و اندوهش در دلش است.»
امام على‏علیه السلام‏خود به این صفتآراسته بود. استاد شهید مطهرى در این باره مى‏گوید: «على، مردى بود بشاش،بر خلاف مقدس مآب‏هاى ما که همیشه از مردم دیگر بهاى مقدسى مى‏خواهند،همیشه چهره‏هاى عبوس و اخم‏هاى در هم کشیده دارند و هیچ وقت حاضر نیستندیک تبسم به لبشان بیاید؛ گویى لازمه قدس و تقوا، عبوس بودن است. مؤمن،اندوه خودش را در هر موردى در دلش نگه مى‏دارد، وقتى با مردم مواجهمى‏شود، شادى‏اش را در چهره‏اش ظاهر مى‏کند. على‏علیه السلام‏همیشه بامردم با بشاشت و با چهره بشاش رو به رو مى‏شد؛ مثل خود پیغمبر. على‏علیهالسلام‏با مردم مزاح مى‏کرد مادام که به حد باطل نرسد؛ همچنان که پیغمبرمزاح مى‏کرد. یگانه عیبى که براى خلافت به على‏علیه السلام‏گرفتند این بودکه گفتند: عیب على‏علیه السلام‏این است که خنده روست و مزاح مى‏کند؛ مردىباید خلیفه شود که عبوس باشد و مردم از او بترسند.»(15)
پیشوایان دیندر تقسیم بندى اوقات و نظم روزانه، براى مسرت و شادى جایگاه خاصى در نظرگرفته‏اند. امام رضاعلیه السلام‏مى‏فرماید: کوشش کنید اوقات روز شما چهارساعت باشد: ساعتى براى عبادت و مناجات با خدا، ساعتى براى تأمین معاش،ساعتى براى معاشرت با برادران مورد اعتماد و کسانى که شما را بهعیب‏هایتان آگاه سازند و در باطن به شما خلوص دارند، و ساعتى را هم بهتفریحات و لذایذ اختصاص دهید و با این بخش از زندگى، قادر خواهید بود آنسه بخش دیگر را به خوبى انجام دهید.(16)
در این حدیث، به نکته مهمتربیتى و روان شناختى اشاره شده و آن، تأثیر نشاط و شادمانى در آمادگىروحى و روانى انسان است، زیرا آدمى در پرتو شادمانى، با نیرویى مضاعف بهفعالیت‏هاى روزمره خود مى‏پردازد.
آن حضرت در حدیثى دیگر مى‏فرماید: ازلذایذ دنیوى (که قطعاً یک مورد از آنها شادمانى است) نصیبى براى کام یابىخویش قرار دهید و خواهش‏هاى دل را از راه‏هاى مشروع و حلال بر آورید، امادر این کار به مردانگى و شخصیت شما آسیب نرسد و زیاده روى نکنید. در اینصورت با استفاده از لذایذ دنیوى، بهتر به امور دنیاى خویش موفق خواهیدشد.(17)

[Vesal]

اقسام شادى‏
نکتهمهم و اساسى آن است که اسلام هر گونه شادى را تأیید نمى‏کند، بلکه براى آنحد و مرزى قائل است. هر چند شادى یک هیجان طبیعى براى انسان قلمداد مى‏شودو از این حیث نمى‏توان آن را نوع نوع کرد، اما با توجه به عامل پدیدآورنده، انگیزه شادى، موقعیت زمانى و مکانى و عوارض دیگر، چه بسا بار مثبتو منفى پیدا مى‏کند. از این رو با نگرش دینى، شادى به دو قسم پسندیده وناپسند تقسیم مى‏شود:

[Vesal]

الف) شادى پسندیده‏
ازنگاه دین، شادى پسندیده آن است که جهت‏گیرى الهى داشته باشد و یا مقدمه‏اىبراى انجام وظایف شرعى باشد، چون طبق نظام ارزشى اسلام، مطلوب واقعى، تقرببه خداست و همه حرکات و سکنات و افعال انسان باید در راستاى آن انجام گیردتا تکامل حاصل گردد. با توجه به معیار کلى گفته شده، مى‏توان براى شادىپسندیده ویژگى‏هاى ذیل را بر شمرد:
1 . همراه با گناه نباشد؛ 2 . با غفلت از خدا مقرون نشود؛ 3 . اعتدال و میانه روى در آن رعایت گردد.
اینک به چند نمونه از شادى‏هاى پسندیده اشاره مى‏کنیم:

[Vesal]

1. شادى در وقت اطاعت خدا: بهترین شادى براى مؤمن، لحظه‏اى است که خدا رابندگى و اطاعت کرده و از این که توفیق انجام تکالیف را به دست آورده،احساس خوش حالى مى‏کند. امام على‏علیه السلام‏مى‏فرماید: سرور المؤمنبطاعة ربّه و حزنه على ذنبه؛(18) شادى مؤمن به طاعت پروردگارش، و غمش برگناه و عصیان است». پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله‏در وصیت خود به امامعلى‏علیه السلام‏فرمود: اى على! براى مؤمن در دنیا سه خوش حالى است: دیداربا برادران دینى، افطار از روزه، و شب زنده دارى در آخر شب.(19) شخصىشادمان و مسرور خدمت امام جوادعلیه السلام‏رسید، حضرت فرمود: چیست که تورا شاد مى‏بینم؟ عرض کرد: از پدرت شنیدم که مى‏فرمود: بهترین روزى کهسزاوار است بنده خدا در آن روز شاد باشد روزى است که توفیق خدمت و دستگیرىاز برادران مؤمن نصیب او گردد و امروز من موفق شدم به ده نفر از برادرانفقیر بخشش نمایم. حضرت فرمود: «به جان خودم سوگند، تو شایسته این شادىهستى. اگر آن انفاق خود را به وسیله منت گذاشتن نابود نکرده باشى.»(20)

[Vesal]

2. شادى براى احیاى حق: امام على‏علیه السلام‏در نامه خود به عبد الله بنعباس مى‏فرماید: «شادى تو باید براى احیاى حق یا نابودى باطل باشد.»(21)

[Vesal]

3. شاد کردن دیگران: اگر کسى بتواند با چهره گشاده و لبخندى صمیمى، غمى رااز دل دوستش بزداید، با این کار، علاوه بر این که خود به نشاط رسیده،عبادت خدا را نیز به جا آورده است. امام کاظم‏علیه السلام‏به یکى ازکارگزاران مى‏نویسد: «به درستى که زیر عرش خدا سایه‏اى است که ساکننمى‏شود در آن مگر کسى که کار خیرى را براى برادر دینى اش انجام دهد، یاگرفتارى او را رفع و یا قلبش را شاد نماید.»(22)
امام صادق‏علیهالسلام‏مى‏فرماید: «کسى که از چهره برادر دینى اش رنج و اندوهى را بردارد،خداوند به پاداش آن، ده حسنه در نامه اعمالش مى‏نویسد».(23) در روایتىدیگر امام باقرعلیه السلام‏مى‏فرماید: «در نزد خدا، عبادتى محبوب‏تر ازشاد کردن مؤمنان نیست».(24) روایات در این باره زیاد است، به طورى که درکتاب‏هاى روایى باب مخصوصى به این موضوع اختصاص یافته است.
البته شادکردن دیگران از راه‏هاى مختلفى انجام مى‏گیرد؛ گاهى با توجه کردن، نگاهکردن، محبت ورزیدن، کلامى را به زبان آوردن و یا دادن هدیه‏اى، مى‏توانشخصى را مسرور کرد و گاهى با قرض دادن و کمک مالى کردن، مى‏توان خاطرى راخرسند ساخت. احادیث فوق، تمام مراتب را در بر مى‏گیرد.
خواهى چو خلیل کعبه بنیاد کنى‏
وان را به نماز و طاعت آباد کنى‏
روزى دو هزار بنده آزاد کنى‏
بِه زان نبود که خاطرى شاد کنى‏
البته واضح است که شاد کردن دیگران وقتى عبادت است که از راه گناه و غیر مجاز انجام نگیرد.

[Vesal]

4. شادى در روزهاى شادى معصومان: یکى از شادى‏هاى پسندیده، تشکیل مجالس جشنو سرور به مناسب موالید ائمه معصومین‏علیهم السلام‏است. امام رضاعلیهالسلام‏به ریان بن شبیب فرمود: «اگر دوست دارى در درجات عالیه بهشت با ماباشى، به حزن ما محزون و به شادى ما شاد باش.»(25)

[Vesal]

ب) شادى ناپسند
بعضىشادى‏ها که با هدف تکاملى انسان سنخیت ندارد و یا با گناه، لهو و لعب،اتلاف وقت، هیجان کاذب و اذیت و آزار دیگران توأم است، از نظر شرع مقدس،مذموم و ناپسند است. در این جا به مهم‏ترین آنها اشاره مى‏کنیم:

[Vesal]

1. شادى از طریق گناه: کسى که با گناه و معصیت خدا به شادى بپردازد، با اینکار دو عمل زشت انجام داده است: یکى، خودِ معصیت، و دیگرى شادى به گناه.امام على‏علیه السلام‏مى‏فرماید: «شادى به گناه، از انجام آن زشت‏تراست.»(26)

[Vesal]

2. شادى در برابر افراد محزون: شادى در برابر فرد مصیبت زده و غصه‏دار، دوراز ادب و جوانمردى است. امام حسن عسکرى‏علیه السلام‏مى‏فرماید: «از ادبانسانى دور است که آدمى در برابر افراد محزون، اظهار شادى کند.»(27)
گر لب پر خنده دارى شادمان باش ولى‏
ترک شادى کن چو دیدى چشم گریان کسى‏

[Vesal]

3. شادى تمسخرآمیز: یکى از شیوه‏هاى مستکبران در برابر حق طلبان، شادىتحقیرآمیز به منظور تضعیف روحیه آنان است؛ همان گونه که فرعون در مواجههبا معجزات روشن حضرت موسى‏علیه السلام‏خندید و شادى ظاهرى خویش را اظهارکرد.(28)