مهم تريـن عقــايـد ..:.:.: مکتب اهـل بيـت (ع) :.:.:..

[اعتقادات]

فصل سوم



«« اعمــال »»




از چه راه باید رفت ؟

پیش از این در ابتدای کتاب به اثبات رسید که پیروی در گفتار و کردار از اهل بیت عصمت و طهارت (ع) واجب است و باید در روایات

و آثار آن بزرگواران به درستی اندیشید و تامل کرد . این جانب ، هیچ نیکی و خوبی ای نبود مگر آنکه آن را در روایات و احادیث اهل بیت (ع) بازیافتم .

در احادیث ، تمامی حکمت های خداوندی ، به صراحت شرح داده شده است . اگر کسی با قلب سلیم و خِرَد ناب وارد شود و خویش را در کژفهمی نیندازد

و با گمراهی گمراهان مأنوس نباشد ، راه نیل به رستگاری وسعادت و مقامات عالی را از احادیث در خواهد یافت ؛

به عبارت دیگر کسی که پردۀ کوری از پیش دیدگان بصیرت به کنار زند و به خدای خود پناه برد و نیت خویش را خالص کند ، خداوند وعده داده است که او را

هدایت خواهد فرمود :

« و الّذین جاهَدوا فینا لَنَهدینَّهم سُبُلَنا »


« و کسانی که در راه ما کوشیده اند ، به یقین راه های خود را بر آنان می نماییم » (سوره عنکبوت ، آیه 69)


اگر انسان از آن «راه» که خداوند فرموده وارد شود ، محال است که هدایت نشود و خداوند خُلف وعده کند . بنابر این ، نخستین گام برای کسی که می خواهد

در دین خدا وارد شود ، خالص کردن نیت است ، زیرا اعتبار و ارزش اعمال و کمال و قبول افتادنشان ، در گرو نیت و مراتب آن است .

خلوص نیت و درستی اعمال نیز حاصل نمی شود ، مگر این که انسان به تمام و کمال به خداوند توسل کند و از شر شیطان و هوی وهوس بدو پناه آورد .

سپس باید دربارۀ هدفی والا بیندیشد و نیز در این که پس از رحلت از این دنیای فانی ، بازگشت بدان ممکن و اعمال دنیوی اش جبران پذیر نیست .

باید خویشتن را از گرفتاری و حسرت و مصیبت پس از مرگ برهاند . باید بیندیشد و باور کند که این دنیا ، فانی و زودگذر است و احوالش تغییر می یابد و

اعتماد و اعتنایی بر آن نمی توان کرد و چیزی ندارد که بتوان بر آن فخر کرد و به خود بالید . در همین حال باید به احادیث امامان (ع) رجوع کند که

دربارۀ فنای دنیا سخن گفته اند . نباید به سخن دیگران در این باره توجه کند و بدانها بپردازد ؛ زیرا احادیث امامان (ع) دارای تأثیری شگفت و ژرف است .

کلام آنان از سرچشمۀ وحی و الهام جاری شده است و کلام دیگران دارای چنین تاثیری نیست ، هرچند مضمون و معنای سخن هردو گروه ، یکی باشد .

در سخنان کسانی چون غزّالی و ابوطالب مکّی و ... ، حق و باطل به هم آمیخته است . اینان نظریه های باطل خویش را به لباس حق در می آورند

و با سخنان حق می آمیزند تا مردم به اشتباه افتند و در دامشان اسیر شوند .

(19)

[اعتقادات]

نیت و مراتب عبادت کنندگان


میان مردم مشهور است که نیّت ، عبارت از خطور قلبی یا تلفظ زبانی به عربی یا غیر عربی است ، ولی این درست نیست ؛

بلکه نیت همان انگیزۀ قلبی است که باعث انجام کار می شود . نیت ، امری درونی و نهانی است . آگاهی کامل از نیت (که درجۀ خلصش چقدر است ) ،

ممکن نیست ؛ مگر برای کسانی که خداوند آنان را بر کاستی ها و عیوب خود و نیز درد و درمانش آگاه ساخته است ؛

چنانکه می فرماید : « فألهَمَها فُجورَها و تَقویها » : « پس ، پلیدکاری و پرهیز کاری اش را به انان الهام کرد » (1)

نیت و انگیزۀ هرکس ، با حال و مرامی که دارد ، متناسب و سازگار است ؛ چنانکه در روایت ، این آیه کریمه که خداوند فرموده :

« قُل کلّ یَعملُ علَی شاکلَته » : « بگو: هر کس بر حسب ساختار (= نیت) خود عمل می کند » (2) بر همین معنا تفسیر شده است .


البته اگر کسی خود بیندیشدو تامل کند ، معنای مذکور برایش آشکار می گردد ؛ مثلا کسی که طریقه و مرامش حبّ و حرص بر دنیاست ،

تمامی اعمالش از خیر گرفته تا شر ، همه در مسیر دنیا و گرد آوردن اموال دنیوی است . نماز خواندن چنین کسی برای این است که مبادا در اثر ترک نماز

به دنیایش خللی وارد شود . او ، حتی اگر به شرابخواری روی آورد ، بدین دلیل است که آن را برای دنیای خویش مفید می داند .

کسی که میل دارد با پادشاهان ، دمخور و نزد آنان مقرّب باشد ، تمامی اعمالش در جهت نزدیک شدن بدانان است و نشان چنین حقیقتی آن است که

او بیشتر اعمال نیک را بدین دلیل که موافق طبع پادشاه نیست ، ترک می کند .


اینک ، که این مطلب آشکار شد ، باید دانست که نیّات مردم ، دارای مراتب و درجات است :

نخست...



------------------- پی نوشت ---------------------------
1- سوره مبارکه شمس ، آیۀ 8 .
2- سوره مبارکه اسراء ، آیۀ 84 .

(20)

[اعتقادات]

نخستین مرتبه همان است که پیش از این بدان اشاره شد ، یعنی کسانی که شقاوت و سیاه بختی آنان را در برگرفته است .

نیت و انگیزه آنان ، جز آنچه ذکر شد ، نیست . وقتی چنین کسی در اصلاح خود نکوشد و حال خویش را عوض نکند ، روز به روز در شقاوت و قساوت

به پیش می رود تا این که سر انجام ، دین و اعتقاد خویش را نیز ترک می کند و دیگر امیدی به بازگشتن او نیست .


در مرتبه یا درجه دوم ، کسی ایستاده است که از این جایگاه خبیث گذشته و رسته است .

در او ، هم حبّ دنیا یافت می شود و هم حبّ آخرت . گمان می کند که می تواند این دو را با هم گرد آورد . گاه حب آخرت بر او غالب می آید

و عملی در آن سوی به انجام می رساند . اگر چنین کسی این مقام و درجه را ترک کند ، به زودی به همان درجه نخست سقوط خواهد کرد .


درجه سوم ، از آن کسی است که خوف از عذاب خداوند بر وجودش سیطره یافته و هموار متنبه است و در سختی و شدت عذاب و عقاب اخروی

می اندیشد . این خوف باعث شده که دنیا در نظرش ناچیز و بی ارزش جلوه کند . او از روی ترس و وحشت عمل می کند یا عملی ناپسند را ترک می کند .

چنین عبارتی هر چند درست است ، حاکی از کمال نیست ؛ چنان که از امام صادق (ع) روایت شده است که این عبادت ، « عبادت بردگان » است .


در مرتبه یا درجه چهارم ، کسی مقام دارد که اشتیاق به درجات و پاداشی که خداوند برای نیکوکاران در بهشت آماده فرموده ، او را بی تاب کرده است .

عبادات چنین شخصی برای رسیدن به آن درجات است . روایت امام صادق (ع) _ که پیش از این بدان اشاره شد _ این مرتبه از عبادات را « عبادات مزدوران »

(به دنبال مزد و پاداش) نامیده و می توان گفت که این مرتبه ، نزدیک به مرتبه پیش است .


rose درجه پنجم ، از آن کسی است که خداوند رابدان دلیل عبادت می کند که او را شایستۀ عبادت یافته است . این درجه ، درجه صدیقان است .

چنان که از امیرالمؤمنین (ع) روایت شده است که فرمودند :

« ما عبدتک خوفاً من نارک و لا طمعاً فی جنتک ولکن وجدتُک اهلاً للعبادة فعَبَدتُک . »


( تو را نه از روی ترس دوزخت عبادت می کنم و نه از روی طمعی که به بهشت دارم ، بلکه تو را شایسته عبادت یافتم و از این روی به عبادت مشغولم . )


همچنین از امام صادق (ع) نقل است که اینگونه عبادات را « عبادات آزادگان » خوانده است .

ادعای چنین عباداتی ، جز از سوی معصومین (ع) روا نیست . یعنی تنها برای کسانی رواست ـ که ادعای چنین عبادتی می کنند ـ که خود می دانند

اگر بهشت و دوزخی نیز در کار نباشد و حتی _ العیاذ بالله _ گناهکاران را به بهشت برند و نیکوکاران را به دوزخ ، باز هم خداوند را به سبب شایستگی اش ،

عبادت خواهند کرد .


در مرتبه ششم ، کسی جای دارد که خداوند را از روی سپاس و شکرگزاری عبادت می کند .

او نعمتهای بی شمار خداوند را می بیند و عقلش حکم می کند که این ولیّ نعمت حقیقی و نعمت دهنده نا متناهی ، شایسته و اهل عبادت است

و باید او را شکر و سپاس گفت .


در مرتبه هفتم ، آنانند که از روی شرم و حیا خداوند را عبادت می کنند . عقل آنان به زشتی گناه و نیکی فرمانبرداری حکم می کند و نیز می داند

که خداوند ، بر وی و تمامی حالاتش آگاه است . از این رو ، چنین کسی از روی شرم و حیا عبادت می کند و توجهی به ثواب و عذاب ندارد .

مقام احسان را نیز بر همین معنا تفسیر کرده اند ؛ یعنی عبادت کردن به گونه ای که گویی عابد ، خداوند را می بیند و اگر

به چنین حدی نرسیده و خدا را نمی بیند ، دست کم باور دارد که خداوند او را می بیند .


مرتبه هشتم ، از آن کسی است که خداوند را از روی محبت عبادت می کند . این مرتبه _ یعنی عشق به آفریدگار _ والاترین مرتبه کمال است .

محبت ، جز با ذکر دائم خداوند از روی عشق و عبادت فراوان و یادآوری نعمت ها و الطاف الهی حاصل نمی شود .

چون محبت الهی فراهم آید ، عقل حکم می کند که دیگر مخالفت با دوست ( یا معشوق حقیقی ) روا نیست و چنین کسی دیگر به سود و زیان نیز التفاتی ندارد.


سر انجام نهمین مرتبه ، از آنِ کسی است که برای تقرب به خداوند ، او را عبادت می کند . « قرب » را معانی بسیاری است .

در این جا تنها به برخی از آنان اشاره می کنم . برای خداوند ، نزدیکی مکانی و زمانی متصور نیست . از این رو مراد از قرب ، نزدیکی در درجه و کمال است ؛
بدین معنا که شخص ناقص ، بی نهایت از خداوند به دور است . چون در رفع کاستیهای خود بکوشد و بخشی از آن را بزداید و یا دارای کمالاتی شود ،
دوری اش نیز از خداوند کم می شود و به پاره ای از اخلاق الهی متخلّق می گردد .


معنای دیگری که می توان برای « قرب » ذکر کرد ، این است که مقصود ، همراهی معنوی و یاد مداوم خداوند باشد . زیرا کسی که در مشرق است
و دوستی در مغرب دارد و همواره به یاد و در خدمت اوست و به چیزهایی که با دوستش مربوط است ، می اندیشد ،
شکی نیست که از کسی که با وی دشمن است ولی در کنار اوست ، به او نزدیکتر است .



بی گمان این دو معنا _ که برای « قرب » ذکر کردیم _ جز با عبادت فراهم نمی آید .
از این رو ممکن است مقصود انسان در عبادت ، نیل به چنین قربی باشد . rose



(21)

[اعتقادات]

چگونـه راه را آغـاز کنیم ؟


میان درجات و مراتب نیّت ، درجات و مراتبی است بی نهایت . آنچه گفتیم ، نمونه ای از آنها بود تا سالک الی الله به اهمیت و خطر این راه آگاه شود

و به خداوند متعال توسل کند و خداوند او را از مهلکه های این راه ، نجات بخشد . اگر چنین شود ، او در زمرۀ بندگان مخلَص خدا درخواهد آمد و

از شرّ شیطان در امان می ماند ؛ چنانکه خداوند می فرماید :

« إنّ عبادی لیس لک علیهم سلطان »

در حقیقت ، تو را بر بندگانم تسلطی نیست .


چه نیک است که شیطان را به سگی تشبیه کرده اند که بر درِ خانه ای ایستاده و هر کس را که بخواهد بدان وارد شود ، می گزد ؛ راندن این سگ ممکن نیست ،

مگر آنکه صاحب خانه ، سگ را از گزیدن بازدارد و براند ، و یا سگ ، آن شخص را که می خواهد وارد شود ، بشناسد و بداند که او از دوستان صاحب خانه است .

شیطان حقیقی نیز چنین است ؛ او بر درِ خانۀ خدا ایستاده و در کمین است که بیگانگان و کسانی را که سعادت و قرب الهی ندارند ، از ورود باز دارد ؛

وقتی بندۀ عبادت کننده ، « اعوذ بالله » می گوید و از شرّ شیطان به خدا پناه می بَرَد ، خداوند شیطان را می راند ؛

و یا وقتی شیطان می داند که این شخص از مقرّبان درگاه الهی است و بیشتر اوقات در این درگاه آمد و شدی دارد ، مانعش نمی شود .

(یعنی نمی تواند گزندی به او برساند )




از این روست که خداوند دستور داده است که استعاذه کنیم و از شرّ شیطان بدو پناه بریم . چون وقتی کسی به خدا توسّل جوید و نیت خود را خالص کند

و تنها آنچه را به صلاح آخرت اوست ، بجوید و اهمیتی ندهد که نادانان روزگار ، او را قشری و خشک بخوانند و یا دنیاپرستان ، جاهل و نادانش بدانند ،

حقّ و حقیقت برایش نمایان می شود و راه درست را در می باید . rose




(22)

[اعتقادات]

دانش جـویـی


سالک الی الله ، نخست باید استادی برای خود برگزیند ؛ استادی که با احادیث اهل بیت عصمت (ع) مأنوس است

و آنها را به خوبی می فهمد و بدانها ایمان دارد . نه استادی که احادیث را از روی رأی و هوا و هوس تاویل و تفسیر می کند

و برایشان معنا می تراشد . استاد باید کسی باشد که اعتقادات خویش را بر احادیث ، تصحیح و بنا کرده است .

سپس ، سالک باید علم بیاموزد ، آن هم تنها برای خشنودی خدا ؛ آنگاه در احادیث اهل بیت (ع) بیندیشد و خوب در آنها تامل کند . هدف او از دانشجویی

باید عمل باشد . زیرا عمل بدون علم بهره ای نمی دهد ؛ چنان که در حدیثی صحیح از امام صادق (ع) نقل است که

« هر کس بدون علم و آگاهی ، عمل کند ، چون کسی است که راهی جز راه راست و حقیقی را می پیماید و او هر قدر سرعتش بسیار شود ،

از مقصد بیشتر دور خواهد شد »


از سویی دیگر ، علم و دانش نیز بدون عمل سودی ندارد و اساساً علم بی کوشش و عمل حاصل نمی شود . چنان که در احادیث آمده است که :

« هر کس به آنچه می داند عمل کند ، خداوند آن علمی را که نمی داند نیز بدو می آموزد . »


(در حدیثی) امام صادق (ع) ،
علم و دانش را به چراغی تشبیه کرده است که وقتی شخصی این چراغ را در تاریکی به دست می گیرد ،

اطرافش روشن می شود . اگر او عمل نکند و راهی نرود ، تنها همان جا روشن خواهد شد ، ولی اگر راه برود ،

مکانهای دیگری نیز برایش روشن و آشکار می شود .


پس ، دانش ، در صورت عمل کردن ، انسان را یاری می دهد و از سویی دیگر ، عمل کردن ، بر دانش انسان می افزاید .

از این رو ، شایسته است که انسان ، روز خود را به سه بخش تقسیم کند : در یک بخش ، به دنبال رزق و روزی حلال برود ،

و در بخش دوم در پی علم و دانش باشد و ، در بخش سوم ، خویشتن را به عبادات واجب و مستحب مشغول کند .

سزاوار است که ابتدا مقداری از علوم پایه بیاموزد (1) زیرا فهم احادیث نیازمند یادگیری این علوم است ،

علومی چون صرف و نحو و اندکی اصول و منطق . همچنین برخی از کتاب های فقهی را نیز بخواند .

سپس ، باید تمام کوشش خویش را صرف مطالعۀ احادیث کند و «کتب اربعه» را ـ که عبارت اند از کافی ، من لا یحضره الفقیه ،

تهذیب و استبصار ـ بخواند . همچنین ، کتابهای دیگر ، از جمله کتاب های مرحوم صدوق و نیز غیر از او را ....


این جانب به حمد و سپاس خدای متعال ـ افزون بر کتب اربعه ـ نزدیک به دویست کتاب را گرد آورده و مطالبشان را در کتاب بحار الانوار تفسیر کرده ام .


این کتاب ، چون امانتی در دست شماست . در آن دریای ژرف فرو روید و از آن بهره جویید ؛

زیرا بی شک این کتاب ، دریایی است بزرگ ؛ چنان که از نامش پیداست . (2)




--------------------- پی نوشت -----------------------------

1- مقصود از «علوم پایه» در این جا ، علومی است که پایۀ فهم و درک قرآن و حدیث اند .
2- «بحار» جمع «بحر» است. بنابراین «بحارالانوار» به معنای «دریاهای نور» است .

[اعتقادات]

حضور قلب ؛ روح عبادت


ای برادر ! بی گمان ، هر عبادتی دارای روح و جسد ، و ظاهر و باطن است . جسد و ظاهرش ، همان حرکات مخصوص بدنی است .

باطن عبادت ، آن ثمراتی است که مقصود از انجام عبادت ، حصول همان ثمرات است . روح عبادت ، حضور قلب است و طلبیدن مقصود آن عبادت .

آن ثمرات ، جز با این روح حاصل نمی شود.

به عنوان نمونه ، نماز ستون دین است . خداوند نماز را برترین و بهترین اعمال و عبادات بدنی قرار داده و آثاری عظیم بر آن مترتّب کرده است ؛

چنان که می فرماید :
« إن الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر »


به راستی که نماز ، (انسان را) از کار بسیار زشت و ناپسند بازمی دارد .

(1)

رسول اکرم (ص) دربارۀ نماز فرموده است :
« الصلاة معراج المؤمن»


نماز ، معراج مومن است .


کسی که به گناه آلوده و از پیشگاه خداوند به دور مانده است ، باید پیش از نماز ، زاری کند و خود را در معرض بخشایش و آمرزشش درآورد تا
شایستگی راز و نیاز با پروردگار را بازیابد .


تکبیر ، بهترین وسیلۀ تنزیه حق تعالی از شریک است و تقدیس از نیاز و کاستی . تکبیر ، تنزیه خدای است از درآمدن به عقل و خرد انسانی .

تکبیر ، گونه ای یادآوری است و عقاید راستین دینی را در ژرفای دل می نشاند .


آن گاه که نمازگزار ، دعای توجه را بر زبان می آورد (2) ، خلوص نیت را به خویش تلقین می کند و در پیشگاه عظمت حق تعالی

به کرنش می افتد و تمامی ذرات جسم و جانش روی به سوی خدا می کند و از ماسوای او روی بر می تابد .

قرائت ، سخن گفتن با محبوب حقیقی بندگان است و راز دل بازگفتن با خدای منان . نمازگزار ، نخست صفات والای خاوند را بر زبان می آورد و

«الأدب مع الله » را در سخن گفتن با خدای متعال ارج می نهد ؛ و سپس از بندگی خویش آشکارا سخن می گوید و خود را در برابر پروردگار از هر توانی ،

عاری می داند . آن گاه از خدای می خواهد که یاری اش دهد و او را در کارها و به ویژه در عبادت و طاعت ، مدد رساند .

سپس ، از او می خواهد که به راه راست هدایتش فرماید . (اهدنا الصراط المستقیم)

راه راست ، همان راه رسول خدا (ص) و امامان پاک (ع) است (صراط الذین انعمت علیهم) .

سپس ، از گام گذاردن در راه دشمنان اهل بیت (ع) به خدای پناه می برد . راهی که همۀ کژیها و نادرستی ها در آن است . ( غیر المغضوب علیهم و لا الضالین)

قلّۀ رفیع خضوع و خشوع انسان در برابر حق تعالی ، سجده و رکوع است . بدین سان ، چون ادمی ارجمندترین اعضای خویش را برخاک می نهد ،

از آلودگی خودبینی و خویشتن را پرستیدن و فخر فروختن می پیراید .


نماز ، دارای چنین فواید و ثمراتی نخواهد بود ، مگر با حضور قلب که روح آن است . زیرا بدنی که روح ندارد ، هیچ حرکت و عملی

نیز نمی تواند داشت . از این روست که نمازی که ما می خوانیم ، نه ما را از فحشا و منکر باز می دارد و نه باعث عروج ما می شود .

نماز ، معجونی الهی و مَرکبی آسمانی است که اگر با شرایط و اداب به جای آورده شود ، تمامی بیماری های نفسانی و دردهای روحانی را شفا می بخشد .


انسان باید در هر فعلی از نماز ، که به جای می آورد ، بیندیشد و آگاه باشد که سرّ و غرض و مقصود از آن چیست ؟!





-------------------------- پی نوشت -----------------------------------

1- سوره مبارکه عنکبوت ،آیه 45 .

2- إنّی وَجّهتُ وجهیَ للّذی فَطرَ السّموات و الارض ، حنیفاً مسلماً و ما أنا مِن المُشرکین .

(24)

[اعتقادات]

آمادگی پیش از نماز


دعاهایی که باید پیش از نماز خواند ، دعاهایی است که دلهای رمیده و ناآرام را رام می کنند ، تا به هنگام نماز

با خداوند متعال ارتباط یابند ؛ دلهایی که در زندگانی مادّی روزانه ، از معنویت دور می شوند و رنگ و بویی مادّی به خود می گیرند .

از شرایط دیگر قبول عمل در پیشگاه الهی ، تقوا و ورع از گناهان است . زیرا انسان با ارتکاب گناه ، از درگاه خداوند ،

دور می شود . خداوند متعال می فرماید :

« إنّما یتقبّل من المتّقین »


(خدواند ، اعمال را ) تنها از پرهیزکاران می پذیرد . (1)


روایاتی صحیح وارد شده است که برای هر بخشی از نماز ، اسرار و حکمت هایی عجیب بیان می کند . آنچه ما در این جا

بر آن اشاره کردیم ، تنها نمونه ای از آنها بود و اگر بخواهیم همه را بازگوییم ، هزاران کتاب نیز گنجایش آن را نخواهد داشت .

از این رو ، شخص سالک باید به احادیثی که در این باره وارد شده است رجوع کند و در اسرار و حکمت های تمامی عبادات به دقت بیندیشد و

سپس هر بخشی از عبادات را بر آن گونه که باید ، انجام دهد تا موجب قُرب به درگاه الهی گردد و نفس را به کمال رساند و به راه نجات

رهنمایی اش کند .


-------------- پی نوشت -----------------------
1- سوره مبارکه مائده ، آیه 27 .

[اعتقادات]

دعـا ؛ نزدیکترین راه به سوی خـدا


بنابر آنچه از ظاهر آیات بسیار و احادیث بی شمار به فهم می آید ، نزدیکترین راه به سوی خداوند ، راه دعا و مناجات است .

ولی دعا و مناجات دارای شرط هایی است : حضور قلب ، توسل تامّ ، قطع امید از ماسوی الله (غیرخدا) ، اعتماد کامل بر او ، و سرانجام

توجه کامل در تمامی امور ـ چه کوچک و چه بزرگ ـ بدو .

اول : دعاها و اذکاری که در هر شبانه روز باید خواند . انسان به وسیلۀ این دسته از دعاها و اذکار ، اعتقادات خویش را تازه و محکم می کند

و از خداوند ، روزی و حاجت می طلبد ، و شرّ دشمن و مانند آن را از خویشتن دفع می کند .

سالک باید در هنگام دعا ، به طور کامل با حضور قلب باشد ، به دقت به آن توجه کند و حالتی از تضرع و خواری ، بر خود حاکم سازد .

البته اگر چنین کاری برایش ممکن نیست ، نباید دعا را رها کند !



دوم : عبارت از مناجات است . مقصود ، آن دسته از دعاهایی است که سخنان و کلماتی را دربارۀ توبه ،

استغاثه ، اعتذار ، اظهار دوستی ، خواری ، مسکنت و سرشکستگی در پیشگاه خداوندی دربردارند . به گمانم ، خواندن این دعاها ،

جز با گریه و ناله و تضرع و خشوع تام روانیست . باید این مناجات ، در اوقاتی مخصوص خوانده شود . نباید در حالتی غیر از آنچه گفتیم بدین مناجات پرداخت .

زیرا مناجاتی که بی حضور قلب و خشوع باشد ، بیشتر شبیه به تمسخر است تا مناجات .

به برکت وجود اهل بیت (ع) ، از این گونه دعاها ، آنقدر نزد ما هست که حتی نمی توانیم یک دهم آن را با فرصتی که داریم بخوانیم .

بیشتر دعاهایی که از نوع اول است ، در کتاب مصباح شیخ طوسی ، مصباح کفعمی ، سمات و اقبال ابن طاووس ، در میان تعقیبات و اعمال دعاهای

روزهای هفته و .. آمده است .(1)

نوع دوم نیز در همین کتابها و نیز کتابهای دیگر آمده است . مانند دعای خمس عشر از امام سجاد (ع) ، مناجات مشهور به الإنجیلیة و دعای کمیل و ... .

صحیفۀ سجادیه به طور کامل از نوع دوم است .


پاره ای از دعاها ، با مقام خوف سازگارند ، و پاره ای با مقام رجا . برخی برای رفع بلایند و برخی برای برکت بخشیدن به نعمت ها .
همچنین است دعاهای دیگر که هریک با حال و مقامی از احوال و مقامات انسان سازگارند . از این رو ، سزاوار است که هر کس دعای مناسب حال خویش
را بخواند ، آن هم با تدبّر و اندیشه در معنای آنچه می خواند و با حالت گریه و زاری .


چون سالک در این راه برود ، خود یقین خواهد کرد راه دعا و مناجات ، نزدیک ترین راه به سوی خداوند است و می توان به واسطۀ آن ،

حاجات دنیوی و اخروی خویش را حاصل کرد و ... .




--------------- پی نوشت -------------
1- سال ها پس از علامه مجلسی ، محدث قمی ، مهم ترین این دعاها را در کتاب مفاتیح الجنان گرد آورد .

(26)

[اعتقادات]

راه رهایی از صفات زشت


بزرگترین سعادت برای نفس انسانی ، مزیّن بودن به اخلاق و صفات نیک و پشندیده است ؛ صفاتی چون بخشش ، اخلاص ، فروتنی ، علم

و دیگر صفاتی که عقل و شرع آنها را نیک دانسته است . بزرگترین بدبختی ، که می تواند انسان را هلاک کند ، اخلاق و صفات زشت و ناپسند است ؛

صفاتی چون بُخل ، جبن ، خودپسندی ، ریا ، غضب ، حسد و صفاتی دیگر که عقل و شرع آنها را زشت دانسته است .

انسان باید بکوشد تا از صفات و خلق و خوی زشت پاک شود و به صفات و خلق و خوی نیک آراسته گردد .

صوفیان می پندارند که تنها راه برای نیل به این مقصود ، آن است که انسان از مردم و اجتماع دوری گزیند ، سختی بکشد ، همیشه گرسنه بماند ،
شب ها نخوابد و کارهای سخت دیگری انجام دهد که در میان آنان رسم است .


این جانب ، خود ، شخصی از اینان را دیده ام که سختی و مشقتی بسیار بر خویش هموار کرده بود ، ولی اخلاق و صفات زشتش بسیار بود و

اخلاق و صفات نیکش اندک . زیرا ریاضت کشیدن به طریق صوفیان ، بر سودا (1) می افزاید . احدی نیست که با ایشان همنشینی و گفتگو کند ،

ولی از بدخلقی ، تکبر و خودپسندی شان ، آزرده نشود . ریاضت باعث می شود که اینان خیال کنند که مقامشان از مقام پیامبران (ص) نیز فراتر رفته است

و از این روست که با تمامی مردم دشمنی می کنند و از آنان می هراسند . تمامی صفات صوفیان اینچنین است ، ولی آنها را از مردم پوشیده می دارند

و دلیل دیگر فرارشان از مردم نیز همین است .

در باورم ، راه رهایی از صفات زشت آن است که ابتدا انسان به خداوند توسل کند و پاکیزه شدن خویش از این صفات را از خدای بزرگ بخواهد .

آن گاه در فرجام شوم این بیماری ها بیندیشد و به دقت در آنها بنگرد . او باید به آثار زیانباری که این صفات بر او خواهند گذارد و عمل و نیت اش را

به تباهی خواهند کشاند ، به خوبی توجه کند . آن گاه باید خود را وادارد که هر چه می کند ، بر خلاف آنها باشد

و انقدر چنین کند که بر آن ، خوی گیرد ؛ و روایاتی که این صفات ناپسند را نکوهش کرده و صفات پسندیده را ستوده اند مطالعه کند .

این روایات در کتاب کافی ، بخش «کتاب الایمان و الکفر » به بسیاری نقل شده اند .

به عنوان نمونه ، کسی که به بیماری بُخل دچار است ، نخست باید به خداوند توسّل کند و سپس بیندیشد که مال و ثروت به آن جهانش چه سودی می رساند
و بدین حقیقت دست یابد که اگر دیگران را از مال خویش بهره مند کند ، از سویی در آخرت ذخیره ای برای او می شود و از سویی دیگر در همین جهان نیز
خداوند بدان برکت می بخشد و برآن می افزاید . او باید ایمان آورد که خداوند پیمان خویش را نمی شکند و نیکوکاری اش را بی عوض نمی گذارد .
آن گاه در آیات و روایاتی که بخل را نکوهش کرده اند ، بیندیشد و خود را وادارد که به بخشش روی آورد . البته ، ابتدا بخشش برای چنین کسی دشوار است ،
ولی پس از گذشت زمان و مداومت ، بدان خوی می گیرد .


اگر کسی به صدرنشینی در مجالس دلبسته است و به شدت بدان خوی گرفته است ، پس از انجام انچه گفتیم ، باید همواره در جایی بنشیند که از شأن

و مقامش پایین تر است تا آنگاه که بدین کار خوی گیرد . همچنین است درمان دیگر بیماری های اخلاقی .

دعای بیستم صحیفه سجادیه (ع) ، که آن را دعای مکارم الاخلاق گویند و دعای هشتم ، که آن را دعای استعاذه خوانند ،

از بهترین دعاهایی است که برای پیراستن خویش از اخلاق ناپسند و آراستن به اخلاق نیک ، کارساز و کار افزاست .


باید بدانیم که همان عبادت های شرعی ، اگر با شرایط لازم همراه شوند ، برای رهایی از اخلاق زشت و آثار شوم آنها کافی است

و دیگر نیازی به بدعتگذاری و ریاضت های غیر شرعی نیست .


---------------- پی نوشت -----------------------------
1- خصلت سردی و خشک خلقی ؛ نوعی جنون که به صورت هیجانات شدید و خیال بافی بروز می کند .
و نیز خشم و عصبانیت هم معنی شده .

[اعتقادات]

دعاهایی که باید خواند ، و اعمالی که باید انجام داد :


ای برادر ! نمازهای نافلۀ شبانه روز ـ به خصوص نافله های شب ـ جبران کنندۀ کاستی هایی است که در نمازهای واجب

روی می دهد . این نافله ها از سنت های رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) است . آن حضرت به هیچ وجه تا آخر عمر شریفشان

آنها را ترک نکردند . تو نیز آنها را ترک مکن و اگر احیاناً ترک کردی ، قضای آنها را هنگامی که توانستی به جای آور .

روزهای پنجشنبۀ اول و آخر هر ماه ، و چهراشنبۀ دهۀ دوم هر ماه را روزه باش . این نیز از سنت های حضرت رسول (صلّی الله علیه و آله) است .

در نماز شب ، گریه و تضرع و زاری کن که هنگام نماز شب ، هنگامی است که بنده به خدای خود نزدیک می شود و در آن وقت ، درِ دعا

و مناجات و رحمت ، باز و قلب آدمی از مشاغل دنیوی فارغ است . وانگهی می توان گفت که در چنین وقتی ، عبادت و عمل انسان

دارای خلوص نیت بیشتری است ؛ چنان که خداوند می فرماید :

« إنّ ناشئةَ اللّیل هیَ أشدّ وطأً و أقوَمُ قیلاً » (1)


بی گمان ، رنج برخاستن شب ، بیشتر و گفتار (در هنگام) ، راستین تر است .



در کتاب تهذیب ، کافی و علل الشرایع ، در تفسیر این آیۀ کریمه از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایت شده است :

« مراد ، برخاستن از رختخواب به هنگام شب است ؛ زمانی که مومن می خواهد نماز شب بخواند ،

و نیّتی جز خشنودی خداوند و مقصدی جز او ندارد . »



و در تفسیر صافی ، معنای آن چنین آمده است : « مقصود ، عبادتی است ، که هنگام شب و به وقت نماز شب از انسان صادر می شود .

این عبادت ، سخت و مشکل است و بدین جهت که حضور قلب در آن بسیار است ، محکم و استوار است . »

چون در آن وقت به عبادت مشغول می شوی ، مؤمنان را یک به یک دعا کن . زیرا این دعا باعث می شود که حاجت خودت نیز روا گردد و

از سویی دیگر مأجور شوی و خداوند دوبرابر و بلکه چند برابر آنچه دعا کرده ای به تو عطا فرماید . بر خود لازم بشمار که حتماً دعاهایی را

که از امامان (علیهم السلام) رسیده است ، در تعقیب نماز صبح بخوانی . زیرا در این ساعات از روز ، روزی مردم تقسیم می شود ،

و دعا تاثیری بسیار دارد ، و در محلّ اجابت است .


------------ پی نوشت --------------
1- سوره مبارکه مزّمّل ، آیۀ 6 .

(28)

[اعتقادات]

ذکـرهـای معـتبـر


همیشه و در همه حال ـ چه به هنگام راه رفتن و چه به هنگام ایستادن و نشستن ـ از ذکر « لااله الا الله » و نیز « سبحان الله » و « الحمد لله »

و همچنین « الله اکبر » غافل مباش ، چرا که این چهار ذکر ، ارکان عرش عبادت خداوند بزرگند .


سپس بر پیامبر اکرم (ص) و اولاد پاکش (ع) صلوات بفرست که صلوات ، برترین عبادت است !



اذکار دیگری که در قرآن و حدیث آمده و باید همواره برآنها مواظبت کنی ، عبارتند از :

اول : « ما شاءَ اللهُ لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إلّا بِاللهِ » برای برکت روزی و آسان شدن امور زندگی ؛

دوم : « حَسبُنَا اللهَ وَ نِعمَ الوَکیل » برای دفع خطر دشمنان و مشکلات و سختیها ؛

سوم : « لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ » برای دفع غم و اندوه دنیا و آخرت ؛

چهارم : « أُفَوِّضُ أمری إلَی اللهِ إنَّ اللهَ بَصیرٌ بِالعِبادِ » برای دفع مکر و حیله دشمنان .


پایین ترین مقدار ذکری که باید همواره در هر روز مواظب آن باشی و خود را بدان مشغول کنی ، عبارت است از :

ـ صد بار صلوات بر محمد (ص) و آلش (ع) .

ـ صلوات در روز و شب جمعه ، هزار بار .


ـ « الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمینَ عَلی کُلِّ حالٍ » اگر این ذکر در هر صبح و شب گفته شود ، بهتر است .

ـ هفتاد مرتبه « أستَغفِرُ اللهَ وَ أتُوبُ إلَیهِ » . بر ذکر « أستَغفِرُ اللهَ » بسیار مداومت کن .

زیرا این کفاره گناهان است و موجب برکت روزی و افزون شدن فرزندان نیک می شود .



ـ ذکر تسبیحات اربعه ، هر کدام صد بار در روز و پس از هر نماز ، سی بار .

ـ صد بار در هر روز ذکر « لا إلهَ إلّا اللهُ المَلِکُ الحَقُّ المُبینُ » و چنانچه صد بار ممکن نبود ، سی بار خوانده شود .

ـ د رهر روز ، صد بار ذکر « لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إلّا بِاللهِ » .

ـ در هر روز ، ده بار ذکر ِ « أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ إلهاً واحِداً أحَداً صَمَداً لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً » .


ـ هر روز پیش از طلوع و غروب آفتاب ، ذکر
« لا إلهَ إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ لَهُ المُلکُ وَ لَهُ الحَمدُ یُحیی وَ یُمیتُ وَ یُمیتُ وَ یُحیی وَ هُوَ حَیٌّ لا یَموتُ

بِیَدِهِ الخَیرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . »



و دیگر در هر روز ، ده بار ذکر « أعُوذُ بِاللهِ السَّمیعِ العَلیمِ مِن هَمَزاتِ الشَّیاطینِ وَ أعُوذُ بِاللهِ أن یَحضُرُونَ إنَّ اللهَ هُوَ السَّمیعُ العَلیمِ » .

در احادیث آمده است که خواندن این دو ذکر ـ به گونه ای که ذکر گشت ـ دو سنت ثابت لازم است و اگر کسی به خواندن آنها در وقت مقرر موفق نشود ،

شایسته است که قضایشان را به جای آورد .


ـ پس از نماز صبح و نماز مغرب ، صد بار ذکر « بسم اللهِ الرَّحمن الرَّحیم لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إلّا بِاللهِ العَلیِّ العَظیمِ » و اگر کسی نتوانست صد بار بگوید ،

می تواند هفت بار بگوید که این ذکر ، انسان را از هفتاد گونه بلا حفظ می کند .

ـ قرائت بسیار سوره های « قُل هُوَ اللهُ أحَدٌ » و « إنّا أنزَلناهُ » . اگر ممکن بود ، سوره « إنّا أنزَلناهُ » روزی صد بار قرائت شود .

ـ قرائت آیة الکرسی ، از « اللهُ لا إلهَ إلّا هُوَ الحَیُّ القَیُّومُ » تا « العَلیُّ العَظیمُ » و اگر تا « خالدون » (1) قرائت شود بهتر است .

ـ قرائت آیه کریمه « قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »(2)

و نیز «تُولِجُ اللَّيْلَ فِي الْنَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الَمَيَّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ » (3) .

ـ قرائت سوره حمد و توحید ، پس از هر نماز .



دستوری که ذکر شد و هر آنچه به بیان آمد ، مبتنی بر احادیث صحیح و معتبری است که از خاندان رسالت (ع) روایت شده است .

بنابر این ، اگر به ائمه اطهار (ع) ، ایمان داریم ، نباید در درستی و افضلیت این اعمال شک کنیم و نباید به سخنان اشخاص قشری و بی فکر

که بر آنها ایراد وارد کرده اند ، گوش فرادهیم ؛ همان کسانی که اهل بدعت و با ائمه اطهار (ع) مخالفند .



---------------- پی نوشت ------------------------
1- سوره مبارکه بقره ، آیه 255.
2- سوره مبارکه آل عمران، آیه 26.
3- سوره مبارکه آل عمران، آیه 27.
* همانگونه که خواننده محترم دقت دارند ، بیان تمامی این اذکار تنها برای یادآوری و گردآوری معتبرترین ذکرهاست نه اینکه همه آنها لازم است و واجب
و هر کدام از آنها که مقدور بود خوانده شود مفید است . اما اگر کسی موفق به انجام همه آنها گردد ، بهترین ها نصیب او خواهد شد .


(29)

[اعتقادات]

نماز جعفر طیار


بر خود لازم کن که در هر روز یک بار نماز جعفر طیار (ع) را به جا آوری . اگر در هر روز نتوانستی ، دست کم در هر هفته ، یک بار آن را به جا آور .

البته وقتی به سختی یا مشکلی می افتی ، روزی یک بار ، بسیار مشکل گشا خواهد بود . این نماز برای قضای حاجات بسیار کارساز است .

در حدیثی صحیح از امام صادق (ع) نقل است که نماز جعفر طیار (ع) بدین صورت است :

چهار رکعت با دو تشهد و دو سلام . در رکعت نخست ، پس از حمد ، باید سوره « اذا زلزلت الارض » خوانده شود و در رکعت دوم ، سوره « و العادیات »

و در رکعت سوم ، سوره « اذا جاء نصر الله » و رکعت چهارم ، سوره « قل هو الله احد » . در هر رکعت ، پس از قرائت ، باید 15 مرتبه گفت : « سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر »

و در رکوع ، همین ذکر را ده بار باید گفت ، و همچنین پس از سر برداشتن از سجده ، هنگامی که نماز گزار هنوز برنخاسته است . در هر چهار رکعت باید بدین صورت عمل کرد .

مجموع تعداد تکرار این ذکر ، سیصد بار می شود که شامل هزار و دویست تسبیح است . در حدیثی معتبر آمده است که هر سوره ای که پس از حمد خوانده شود ، صحیح است . (1)


چیزی دیگر که باید در پی آن باشی ، این است که کتابهای دعا را تهیه کنی و در دسترس گذاری و اعمال مخصوص اوقات مختلف را انجام دهی .

زیرا هر یک از این اعمال دارای تاثیری ویژه در نزدیک شدن به خداوند متعال است . مبادا اعمالی را انجام دهی که در احادیث و کتابهای معتبر شیعی خبری از آنها نیست !

چرا که رسول اکرم (ص) فرموده است : « عمل اندک ، آن گاه که بر طبق سنت باشد ، بهتر است از عمل بسیار که بدعت باشد . »





----------------------- پی نوشت -----------------------------
1- در کتاب شریف مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی نیز این نماز آمده است .
(30)

_________________
.
شیعَتی ! مَهما شَربتُم ماءَ عَذب فاذکُرونی .... أو سَمعتُم بشَهیدٍ أو غَریب فاندُبونی !

لَیتَکم فی یوم عاشورا جمیعاً تنظُرونی .... کیفَ أستَسقی لِطفلی فأبَوا أن یَرحَمونی !

[اعتقادات]

توصیه های اخلاقی


کم بخور و کم بخواب . نه اینکه حیوان حلال گوشت یا چیزی را که خداوند خوردنش را حلال کرده ، بر خود حرام کنی .

در کم خوردن نیز نباید چنان زیاده روی کنی که بدنت ضعیف و ناتوان شود و دیگر نتوانی کاری انجام دهی .

زیرا بدن ، مانند مرکبی است که بر آن سوار می شوی و برای اینکه کار کنی ، نیاز به غذا دارد .

کوشش کن آنچه می خوری و می پوشی ، حلال باشد و از خوراک و پوشاک شبهه دار به دور باشی .

همچنین آنچه در راه احسان به دیگران خرج می کنی ، حلال و پاک باشد .

معاشرت و همنشینی با بدکاران و ستمگران را کم و بلکه قطع کن ، که مصاحبت و معاشرت با آنان دارای تأثیری ژرف و عجیب است و قساوت می بخشد

و انسان را از خداوند دور می سازد ؛ مگراینکه مقصودت از این معاشرت ، هدایت آنان ، یا رفع ستم از ستمدیده ای باشد و یا برای رعایت تقیه ،

مجبور به معاشرت باشی .

برای خود دوستی برگزین که همنسین و هم صحبتت باشد و تو را در آباد کردن آخرت یاری دهد . نباید با هر کس و ناکسی همنشینی و رفاقت کنی

که همنشینی و رفاقت با بیشتر مردمان این زمان ، دین و دنیا را تباه می سازد ؛ چنان که در حدیثی معتبر آمده است که حواریون حضرت عیسی (ع)

از او پرسیدند : « با چه کس رفاقت کنیم ؟ » فرمود :

« با کسی که دیدنش ، خدای را به یادتان آورد ، و سخن گفتنش بر علمتان بیفزاید ، و کردارش شما را به آخرت مایل کند . »


باید مصاحبت و معاشرت با علمای ربانی را غنیمت بشماری و آداب و اخلاق و اعتقادات دینی خویش را از آنان بیاموزی .

باید با زاهدان و عابدان هم صحبت شوی و از کردار و گفتار و آدابشان پند گیری و از آنان موعظه پذیری .

مبادا گمان بدی درباره ایشان به خود راه دهی . هر چه از مومنان می بینی ، بر صحت حمل کن نه بر خطا و گناه .

.
(31)

_________________
.
شیعَتی ! مَهما شَربتُم ماءَ عَذب فاذکُرونی .... أو سَمعتُم بشَهیدٍ أو غَریب فاندُبونی !

لَیتَکم فی یوم عاشورا جمیعاً تنظُرونی .... کیفَ أستَسقی لِطفلی فأبَوا أن یَرحَمونی !