بررسي آيه : « وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ »

[HRG]

بررسي آيه : « وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ » و رضايت دائمي خداوند از صحابه

طرح شبهه :


خداوند در قرآن كريم مى*فرمايد:

وَالسَّابِقُونَالْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ وَالَّذينَاتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُوَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري

تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيم‏. توبه/ 100.



پيشگامان نخستين از مهاجرين و انصار، و افرادى كه به نيكى از آن*ها پيروى كردند، خداوند از آن*ها خشنود گشت،


و آن*ها (نيز) از او خشنود شدند و باغ*هايى از بهشت براى آنان فراهم ساخته، كه نهرها از زير درختانش جارى است


جاودانه در آن خواهند ماند و اين است پيروزى بزرگ ! .


خداوند در اين آيه از پيشى گيرندگان مهاجر و انصار كه خليفه اول و دوم نيز به طور قطع جزء آن*ها هستند، رضايت دائمى خود را اعلام


و به آن*ها وعده بهشت داده است؛ اما شما با مطرح كردن قضيه هجوم به خانه فاطمه، غصب خلافت و...


در حقيقت اين آيه را انكار مى*كنيد و از افرادى كه خداوند به صورت دائم از آن*ها راضى شده است، ناراضى هستيد و به آنان تهمت*هاى


ناروا مى*زنيد.


نقد و بررسي:



استدلال به اين آيه براى تبرئه خلفا از هجوم به خانه وحى و غصب حق اميرمؤمنان علي عليه السلام و... بر دو محور استوار است:


1. رضايت دائمى خداوند از اصحاب؛


2. وعده قطعى بهشت به آنان.

در توضيح و پاسخ به اين شبهه به چند نكته اشاره مى*كنيم:

گروه پاسخ به شبهات ، مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي عصر (عج)

ادامه دارد ...

[HRG]

1. مقصود از (السابقون) چيست وكيست؟


سبقت كه در اين آيه امتيازى بزرگ محسوب شده است؛ چه معنايى از آن اراده شده است؟


آيا صرفا اگر در مسلمان شدن فردى بر ديگرى تقدم داشته باشد، مصداق اين آيه خواهد بود؟


و يا افزون بر پذيرش اسلام امتيازاتى از قبيل پايبندى به دستورات خداوند و پيشتاز بودن در كارهاى خير و اطاعت و پيروى از


رسول خدا صلى الله عليه وآله و در يك كلام در آزمون بزرگ مسلمانى پيروز شدن نيز لازم است؟.


دانشمند بزرگ اسلامى مرحوم سيد مرتضى رحمة الله عليه در اين باره مى*فرمايد:

[size=100]وأول ما نقوله: [/size:1u3do8c9]إن ظاهر هذه الآية لا تقتضي أن السبق المذكور فيها إنما هو السبق إلى اظهار الإيمان والاسلام واتباع


النبي صلى الله عليه وآله، لأن لفظ ( السابقين ) مشتركة غير مختصة بالسبق إلى شئ بعينه.

وقد يجوز أن يكون المراد بها السبق إلى الطاعات، فقد يقال لمن تقدم في الفضل والخير: سابق ومتقدم.


قال الله تعالى: ([HIGHLIGHT=#fdeada][color=#00b050:1u3do8c9]وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ. أُوْلَئكَ الْمُقَرَّبُون‏ [/HIGHLIGHT]) 1

فإنما أراد المعنى الذي ذكرناه، وقال تعالى:


([HIGHLIGHT=#fdeada]ثمُ‏َّأَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَافَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنهُْم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنهُْمْسَابِقُ بِالْخَيرَْاتِ [/HIGHLIGHT]) 2


ويكون معنى قوله تعالى ( الأولون ) التأكيد للسبق والتقدم والتدبير فيه، كما يقال: سابق بالخيرات أول سابق.


وإذا لم يكن هاهنا دلالة تدل على أن المراد بالسبق في الآية إلى الإسلام فقد بطل غرض المخالفين وإذا ادعوا فيمن


يذهبون إلى فضله وتقدمه أنه داخل في هذه الآية إذا حملنا على السبق في الخير والدين احتاجوا إلى دليل غير ظاهر الآية،


وأنى لهم بذلك. [/COLOR]



اقتضاى ظاهر آيه اين است كه مقصود، سبقت در اظهار ايمان و اسلام و پيروى از پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله نباشد؛


زيرا كلمه و لفظ (السابقون) معناى مشتركى دارد و به موضوع معينى اختصاص ندارد.

و از طرفى مى*شود گفت: مقصود، سبقت در اطاعت و پيروى است؛ زيرا گاهى به افرادى كه امتيازى در خوبي*ها و اعمال


خير دارند گفته مى*شود او بر ديگران سبقت گرفته و مقدم است.

خداوند مى*فرمايد:


سبقت گيرندگان مقدمند، آنان همان مقربانند. در اين آيه خداوند همان چيزى كه ما گفتيم اراده فرموده است.


و در آيه ديگر مى*فرمايد:


سپس اين كتاب را به آن بندگان خود كه آنان را برگزيده بوديم به ميراث داديم؛ پس برخى از آنان بر خود ستمكارند


و برخى از ايشان ميانه رو، و برخى از آنان در كارهاى نيك به فرمان خدا پيشگامند.

و معناى اين فرمايش خداوند (الْأَوَّلُونَ) در آيه مورد بحث تاكيد بر پيشتاز بودن و انديشه در آن است؛ همانگونه كه گفته


مى*شود: پيشتاز در خوبي*ها، نخستين فرد انجام دهنده آن است.

بنابراين هنگامى كه در اين آيه دليلى نباشد که بتواند سبقت در اسلام آوردن را به عنوان امتياز معرفى كند، مقصود مخالفان


باطل شده و هنگامى كه آيه را حمل بر سبقت در خيرات و دين كرديم، (و نه سبقت در اسلام آوردن) اگر بخواهند کسانى را


که مدعى فضل و پيشگامى ايشان هستند (خلفا) را در اين آيه وارد کنند به ناچار نيازمند اين هستند كه دليلى غير از ظاهر


آيه ارائه کنند؛ ولى چگونه مى*توانند چنين دليلى بياورند؟ !!! 3



پاورقی :


1. (الواقعة / 10 و 11 )


2. (فاطر / 32 )


3. المرتضي علم الهدي، أبو القاسم علي بن الحسين بن موسى بن محمد بن موسى بن إبراهيم بن الإمام موسى الكاظم


عليه السلام (متوفاي436هـ)، رسائل المرتضى، ج 3، ص 88، تحقيق: تقديم: السيد أحمد الحسيني /


إعداد: السيد مهدي الرجائي، ناشر: دار القرآن الكريم – قم، 1405هـ.

[HRG]

2. عمل صالح و حفظ ايمان شرط ورود به بهشت:

در بسيارى از آيات قرآن خداوند ورود به بهشت و حضور در جمع شايستگان را به بعضى از بندگانش وعده داده است كه البته


اين وعده بدون قيد و شرط نبوده و نيست؛ بلكه بهره ورى و استفاده از نعمت*هاى عالم آخرت براى كسانى است كه شرايط


حضور در ميعادگاه الهى را فراهم كرده باشند، به ديگر سخن آن*كه اين وعده اختصاص به «السابقون الأولون» از مؤمنين ندارد؛


بلكه عام است و شامل هر مؤمن صالح و شايسته كردار مى*شود؛ همچنانكه در آيه 72 سوره توبه مى*فرمايد:

وَعَدَاللَّهُ الْمُؤْمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَاالْأَنْهارُ خالِدينَ فيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً في‏ جَنَّاتِ عَدْنٍ


وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيم‏.

خداوند به مردان و زنان با ايمان، باغ*هايى از بهشت وعده داده كه نهرها از زير درختانش جارى است جاودانه در آن


خواهند ماند و مسكن‏هاى پاكيزه‏اى در بهشت*هاى جاودان (نصيب آن*ها ساخته) و (خشنودى و) رضاى خدا،


(از همه اين*ها) برتر است و پيروزى بزرگ، همين است!.

بى ترديد اين وعده الهى به مؤمنين هرگز سبب عصمت آن*ها نشده و آن*ها را از خطا و لغزش باز نخواهد داشت؛ از اين رو هرگز


نمى*تواند به صورت مطلق و دائمى باشد؛ بلكه خوشنودى خداوند از آن*ها و در نتيجه رفتن به بهشت، بستگى به آينده آن*ها و


انجام عمل صالح دارد.

عالم نامدار و انديشمند بزرگ اسلامى شيخ طوسى رضوان الله تعالى عليه در اين باره مى*نويسد:

على أنهم لو كانوا هم المعنيين بالآية [ السبق الي الإسلام لا الإيمان و السبق الظاهري لا الباطني] لم يمنع ذلك من وقوع


الخطأ منهم ولا أوجب لهم العصمة لأن الرضي المذكور في الآية وما أعد الله من النعيم إنما يكون مشروطا بالإقامة على ذلك


والموافاة به، وذلك يجري مجرى قوله " وعد الله المؤمنين والمؤمنات جنات تجري من تحتها الأنهار " (التوبة / 72) ولا أحد يقول


إن ذلك يوجب لهم العصمة ولا يؤمن وقوع الخطأ منهم بل ذلك مشروط بما ذكرناه وكذلك حكم الآية.


اگر در اين آيه مقصود معناى ظاهر آن باشد كه سبقت در مسلمانى است، نه معناى باطنى كه افزون بر اسلام، سبقت در


ايمان نيز لازم و مقصود است، اين تفسير از آيه باعث دور بودن از خطا و اشتباه و عصمت آنان نمى*شود؛ زيرا رضايت خداوند


و آنچه از نعمت*هاى بهشتى وعده داده است مشروط به پايدارى در دين و وفادار ماندن به شرايط است، اين سخن در حقيقت


مانند اين آيه است كه فرمود:


خداوند به مردان و زنان مؤمن بهشت*هايى وعده داده است كه نهرها از زير آن جارى است، كه البته صرفا نام


مؤمن و مسلم را يدك كشيدن باعث مصون ماندن در برابر خطاها و اشتباهات نخواهد بود؛ بلكه ورود به اين


جايگاه پر از ناز و نعمت بدون محقق شدن شرايط آن ميسر نخواهد شد. 1

در سوره بينيه به صراحت اعلام مى*دارد كه شرط ورود به بهشت و رضوان ابدي، انجام اعمال صالح است:


إِنَّالَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئكَ هُمْ خَيرُْالْبرَِيَّةِ. جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبهِِّمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تجَْرِى مِنتحَْتهَِا الْأَنهَْارُ


خَلِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضىِ‏َ اللَّهُ عَنهُْمْ وَرَضُواْ عَنْهُ ذَالِكَ لِمَنْ خَشىِ‏َ رَبَّه‏. 2


افرادى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، بهترين مخلوقات (خدا) يند!.


پاداش آن*ها نزد پروردگارشان باغ*هاى بهشت جاويدان است كه نهرها از زير درختانش جارى است هميشه در آن


مى‏مانند!


(هم) خدا از آن*ها خشنود است و (هم) آن*ها از خدا خشنودند و اين (مقام والا) براى كسى است كه از


پروردگارش بترسد!.


چگونه مى*شود خداوند از افرادى اعلام رضايت دائمى نمايد كه هر لحظه امكان سرزدن خطا و انجام اعمال غير صالح براى آن*ها


وجود دارد؟ آيا اين اعلام رضايت به معناى تأييد اعمال خلاف شرع آن*ها نيست؟


و* آيا چنين وعده*اى به منزله نشان دادن چراغ سبز به آن*ها نخواهد بود و آن*ها نسبت به انجام اعمال ناشايست ترغيب


نخواهند شد؟

شيخ بزرگوار علامه طوسى رحمة الله عليه در اين باره مى*نويسد:

وأيضا فإنه لا يجوز أن يكون هذا الوعد غير مشروط وأن يكون على الإطلاق إلا لمن علم عصمته ولا يجوز عليه شئ من الخطأ،


لأنه لو عنى من يجوز عليه الخطأ بالإطلاق وعلى كل وجه كان ذلك إغراء له بالقبيح وذلك فاسد بالإجماع، وليس أحد يدعي


للمذكورين العصمة فبطل أن يكونوا معنيين بالآية على الإطلاق.

برداشت و تفسير صحيح آيه اين است كه ورود به بهشت بدون شرط و مطلق نيست؛ مگر براى افرادى كه متصف به ويژگي


عصمت باشند و خطائى از آنان سر نزند، و اگر اين وعده كه با قطعيت و حتمى بودن اعلام شده افراد خطاكار را هم شامل


شود، نتيجه آن وادار كردن افراد به ارتكاب خطا و اشتباه است با اين توجيه كه مى*گويد: من كه از نجات يافتگان هستم؛


پس آزادم. و اين عقيده و فكر به اجماع همگان فاسد است، و از طرفى هيچ كس براى افراد مورد نظر در آيه


(السابقون الاولون) ادعاى عصمت نكرده است؛ پس بنا بر آنچه گفته شد آنان نمى*توانند از مصاديق آيه باشند. 3

اين مطلب از سياق آيه «السابقون الألون» نيز به خوبى استفاده مى*شود؛ زيرا آيات پيش و پس آن در مذمت منافقين وارد


شده و آن*ها را به خاطر اعمال زشت شان مذمت كرده است.


پيش از آيه مى*فرمايد:


الْأَعْرَابُأَشَدُّ كُفْرًا وَ نِفَاقًا وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُواْ حُدُودَ مَاأَنزَلَ اللَّهُ عَلىَ‏ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ. وَ مِنَالْأَعْرَابِ


مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغْرَمًا وَ يَترََبَّصُ بِكمُ‏ُ الدَّوَائرَ عَلَيْهِمْ دَائرَةُ السَّوْءِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ. 4


باديه‏نشينان عرب، كفر و نفاقشان شديدتر است و به ناآگاهى از حدود و احكامى كه خدا بر پيامبرش نازل كرده،


سزاوارترند و خداوند دانا و حكيم است!



گروهى از (اين) اعراب باديه‏نشين، چيزى را كه (در راه خدا) انفاق مى‏كنند، غرامت محسوب مى‏دارند و انتظار


حوادث دردناكى براى شما مى‏كشند حوادث دردناك براى خود آن*هاست و خداوند شنوا و داناست!.



و بلا فاصله پس از آن نيز مى*فرمايد:


وَمِمَّنْحَوْلَكمُ مِّنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِمَرَدُواْ عَلىَ النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نحَْنُ نَعْلَمُهُمْسَنُعَذِّبهُُم مَّرَّتَينْ‏ِ


ثمُ‏َّ يُرَدُّونَ إِلىَ‏ عَذَابٍ عَظِيم‏.

و از (ميان) اعراب باديه‏نشين كه اطراف شما هستند، جمعى منافقند و از اهل مدينه (نيز)، گروهى سخت به


نفاق پاى بندند. تو آن*ها را نمى‏شناسى؛ ولى ما آن*ها را مى شناسيم. بزودى آن*ها را دو بار مجازات مى‏كنيم


(: مجازاتى با رسوايى در دنيا، و مجازاتى به هنگام مرگ) سپس به سوى مجازات بزرگى (در قيامت) فرستاده


مى‏شوند.


اين آيه صراحت دارد كه در ميان اهل مدينه نيز منافقانى وجود داشته است، حال چگونه ممكن است كه خداوند به عده*اى وعده


قطعى بهشت بدهد و بلا فاصله به همان*ها گوشزد نمايد كه در ميان شما منافقينى هستند كه شما آن*ها را نمى*شناسيد و


به آن*ها وعده دو بار عذاب كردن بدهد؟


در نتيجه: منظور خداوند اين نيست كه هر كسى جزء «السابقون الأولون» بودند؛ حتى اگر پس از آن ايمان شان را از دست


بدهند و هيچ عمل صالح نيز انجام ندهند، فقط به همين دليل كه جزء (السابقون الأولون) بوده*اند، خدا از آن*ها براى هميشه


راضى است، و هرگز از آن*ها خشمگين نمى‏شود هر چند كه زشت*ترين اعمال را انجام داده باشند.


پاورقی :

1. الطوسي، الشيخ أبو جعفر، محمد بن الحسن بن علي بن الحسن (متوفاي460هـ) الرسائل العشر، ص 128، ناشر: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين ـ قم.

2. البينة / 7 و 8.

3. الطوسي، الشيخ أبو جعفر، محمد بن الحسن بن علي بن الحسن (متوفاي460هـ) الرسائل العشر، ص 128، ناشر: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين ـ قم.

4. التوبه / 97 و 98.

[HRG]

3. رضايت دائم، با آيات ديگر در تضاد است:



اگر رضايت خداوند از آن*ها مقيد به عمل صالح نباشد و آن*ها بدون قيد و شرط ( چه بعدها عمل صالح انجام دهند و چه كارهاى


زشتى مرتكب شوند ) به بهشت بروند، آيات بسيارى از قرآن كريم تكذيب خواهد شد؛ از جمله خداوند در آيه 7 و 8 سوره زلزله


مى*فرمايد:

وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‏.

هر كس هموزن ذرّه‏اى كار بد كرده آن را مى‏بيند!.

اگر ادعاى اهل سنت پذيرفته شود، بايد بگوييم كه تمام مردم،* نتيجه اعمال بد خود را خواهند ديد، مگر آن*هايى كه با پيامبر


هجرت كرده*اند كه اعمال بد آن*ها حساب نشده و رضايت خداوند از آنان دائمى است!


و اين مطلب با اين آيه و آيات ديگر قرآن در تضاد است.

اصلاً گناه افرادى كه بعدها به دنيا آمده*اند چيست كه بايد ذره ذره اعمالشان، محاسبه شده و در برابر آن*ها حسابرسى شوند؛


اما «السابقون الأولون» فقط به اين دليل كه در صدر اسلام زندگى مى*كرده*اند، هيچ يك از گناهانشان محسوب نشده و


بي*حساب به بهشت بروند؟!

و نيز خداوند در سوره حجرات مى*فرمايد:


إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير . 1

گرامى‏ترين شما نزد خداوند با تقواترين شماست خداوند دانا و آگاه است‏!.

اگر قرار باشد كه پيشى گيرندگان مهاجر و انصار بدون قيد و شرط؛ چه تقواى الهى پيشه كنند و چه اعمال ناشايست انجام


دهند؛ در عين حال گرامى*ترين افراد نزد خداوند باشند، اين آيه و بسيارى ديگر از آيات قرآن تكذيب خواهد شد!

و نيز اگر رضايت خداوند در اين آيه مطلق باشد، بايد تمام آيات قرآن را كه در باره وعده و وعيد و جزا و پاداش نازل شده است،


تخصيص بزنيم. يعنى از هر كسى گناهى سر بزند، مجازات خواهد شد؛ مگر (السابقون الأولون) كه آن*ها حتى اگر مرتد و يا


منافق نيز بشوند*، مجازات نخواهند شد.

قبول اين مطلب برابر است با لغويت شريعت و فرمان*هاى خداوند؛ زيرا ثابت مى*شود كه (السابقون الاولون) چه به شريعت


اسلام پايبند باشد و چه نباشند، خداوند آن*ها را به بهشت خواهد برد.

اگر منظور آيه اين باشد كه افرادى كه جزء (السابقون الأولون) بوده*اند، هيچگاه گناه نكردند و لغزشى از آن*ها صورت نگرفت و


معصوم از دنيا رفتند، با اعتقادات اهل سنت نمى*سازد و انكار بديهيات خواهد بود.

و اگر بگوييم كه منظور خداوند آن است كه آن*ها گناه كردند، ستم كردند، مرتكب فسق و فجور شدند؛ اما در عين حال باز هم


خدا از آن*ها راضى است و آن*ها را به بهشت خواهد برد، با بسيارى ديگر از آيات قرآن كريم در تضاد خواهد بود؛ زيرا خداوند در


آيه 96 توبه مى*فرمايد:

فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى‏ عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقين‏.

خداوند (هرگز) از جمعيّت فاسقان راضى نخواهد شد!.

و نيز در آيه 57 و 140 سوره آل عمران مى*فرمايد:

وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمين‏.

خداوند، ستمكاران را دوست نمى‏دارد.

اگر ادعاى اهل سنت را بپذيريم، بايد بگوييم كه خداوند از فاسقان و سمتگران راضى نيست؛ مگر از آن*هايى كه با پيامبر هجرت


كردند كه خداوند براى هميشه از آن*ها راضى است و فسق و فجور آن*ها هيچ تأثيرى در رضايت خداوند نخواهد داشت!!

و يا خداوند در سوره يونس مى*فرمايد:

وَالَّذينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّماأُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ


قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُون ‏. 2
افرادى كه مرتكب گناهان شدند، جزاى بدى به مقدار آن دارند و ذلّت و خوارى، چهره آنان را مى‏پوشاند و هيچ چيز


نمى‏تواند آن*ها را از (مجازات) خدا نگه دارد! (چهره‏هايشان آن چنان تاريك است كه) گويى با پاره‏هايى از شب


تاريك، صورت آن*ها پوشيده شده! آن*ها اهل دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند!.

و نيز در سوره ذخرف مى*فرمايد:


إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فىِ عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُون‏. 3

مجرمان در عذاب دوزخ جاودانه مى‏مانند.

اگر ادعاى اهل سنت درست باشد، بايد بپذيريم كه خداوند هر كسى را كه مرتكب گناه شود، مجازات مى*كند، ذلت و خوارى


چهره آنان را مى*پوشاند، اهل دوزخ هستند و...؛ مگر افرادى كه جزء (السابقون الأولون) هستند كه آن*ها هيچ يك از


گناهانشان محسوب نشده و هرگز به جهنم نخواهند رفت؛ حتى اگر گناه اولين و آخرين بر گردن آن*ها باشد!



پاورقی :

1. الحجرات / 13.

2. يونس / 27.

3. الزخرف / 74.

[HRG]

4. پيامبران نيز محاسبه مى*شوند:

طبق اعتقاد اهل سنت، خداوند از پيشى گيرندگان مهاجر و انصار براى هميشه راضى شده است و آن*ها بدون حساب و كتاب وارد


بهشت مى*شوند؛ در حالى كه طبق آيات قرآن كريم حتى پيامبران نيز در قيامت از حساب و كتاب مستثنا نيستند و آن*ها بايد حساب پس


دهند. خداوند در سوره اعراف مى*فرمايد:

فَلَنَسَْلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسَْلَنَّ الْمُرْسَلِينَ. 1


به يقين، (هم) از افرادى كه پيامبران به سوى آن*ها فرستاده شدند سؤال خواهيم كرد (و هم) از پيامبران سؤال


مى‏كنيم!.


تا جايى كه خداوند پيامبران خود را تهديد مى*كند كه اگر ذره*اى به خداوند شرك بورزند، تمام اعمال نيكى كه تا به حال انجام داده*اند،


از بين خواهد رفت و از زيانكاران خواهند شد. در سوره انعام، پس از نام بردن هيجده نفر از پيامبران بزرگ خود مى*فرمايد:


وَلَوْ أَشرَْكُواْ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كاَنُواْ يَعْمَلُون‏. 2
و اگر آن*ها مشرك شوند [مى*شدند]، اعمال (نيكى) كه انجام داده‏اند، نابود مى‏گردد (و نتيجه‏اى از آن نمى‏گيرند).



و خطاب به خاتم پيامبران صلى الله عليه وآله وسلم مى*فرمايد:


وَلَقَدْأُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَلَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرين‏. 3


به تو و همه پيامبران پيشين وحى شده كه اگر مشرك شوى، تمام اعمالت تباه مى‏شود و از زيانكاران خواهى بود.



و با تهديدى كه در سوره حاقه آمده است، جاى هيچ ترديدى را باقى نمى*گذارد كه تفاوت و تبعيضى بين هيچ يك از بندگان نيست و همه


بايد پاسخگوى اعمال خود باشند؛ حتى اگر برترين مخلوق و خاتم پيامبران باشد:


وَلَوْتَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ. لَأَخَذْنَا مِنْهُبِالْيَمِينِ. ثمُ‏َّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِين‏. فَمَا مِنكمُ مِّنْأَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِين‏. 4

اگر او سخنى دروغ بر ما مى‏بست، ما او را با قدرت مى‏گرفتيم، سپس رگ قلبش را قطع مى‏كرديم،


و هيچ كس از شمانمى‏توانست از (مجازات) او مانع شود.


هنگامى كه خداوند پيامبرانش را اين گونه تهديد مى*كند، اهل سنت با چه تضمينى ادعا مى*كنند كه خداوند از پيشى گيرندگان مهاجر و


انصار براى هميشه راضى شده است و آن*ها هر عمل زشتى انجام دهند، محاسبه نشده و به طور قطع بهشتى هستند؟!


از اين گذشته، خداوند در همين دنيا برخى از پيامبران بزرگ خود را فقط به خاطر ترك أولى (از ديدگاه اهل سنت گناه) مجازات*هاى سختى


كرده است.

حضرت آدم عليه السلام را به خاطر يك ترك اولى از بهشت برين اخراج كرد:


وَقُلْنَا يََادَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَ زَوْجُكَ الجَْنَّةَ وَ كلاَُ مِنْهَارَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَ لَا تَقْرَبَا هَاذِهِ الشَّجَرَةَفَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ.


فَأَزَلَّهُمَاالشَّيْطَانُ عَنهَْا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كاَنَا فِيهِ وَ قُلْنَااهْبِطُواْ بَعْضُكمُ‏ْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكمُ‏ْ فىِ الْأَرْضِمُسْتَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إِلىَ‏


حِينٍ.


فَتَلَقَّى ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كلَِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيم‏. 5
و گفتيم: «اى آدم! تو با همسرت در بهشت سكونت كن و از (نعمتهاى) آن، از هر جا مى‏خواهيد، گوارا بخوريد (اما)


نزديك اين درخت نشويد كه از ستمگران خواهيد شد.


پس شيطان باعث لغزش آن*ها از بهشت شد و آنان را از آنچه در آن بودند، بيرون كرد.


و (در اين هنگام) به آن*ها گفتيم: «همگى (به زمين) فرود آييد! در حالى كه بعضى دشمن ديگرى خواهيد بود. و براى

شما در زمين، تا مدت معينى قرارگاه و وسيله بهره بردارى خواهد بود.

سپس آدم از پروردگارش كلماتى دريافت داشت (و با آن*ها توبه كرد) و خداوند توبه او را پذيرفت چرا كه خداوند توبه‏پذير

و مهربان است.

و يونس را در كام نهنگ افكند:

وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِفَنَادَى‏ فىِ الظُّلُمَتِ أَن لَّا إِلَاهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَإِنىّ‏ِ كُنتُ مِنَ الظَّلِمِينَ.


فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نجََّيْنَاهُ مِنَ الْغَمّ‏ِ وَ كَذَالِكَ نُجِى الْمُؤْمِنِين‏. 6
و ذا النون [يونس‏] را (به ياد آور) در آن هنگام كه خشمگين (از ميان قوم خود) رفت و چنين مى‏پنداشت كه ما بر او تنگ


نخواهيم گرفت ( امّا موقعى كه در كام نهنگ فرو رفت ) در آن تاريكي*ها (ى متراكم) صدا زد: (خداوندا! ) جز تو معبودى


نيست! منزّهى تو! من از ستمكاران بودم!.

ما دعاى او را به اجابت رسانديم و از آن اندوه نجاتش بخشيديم و اين گونه مؤمنان را نجات مى‏دهيم!.


و حضرت نوح را فقط به خاطر درخواست نجات فرزند گنهكارش، مؤاخذه مى**كند:

وَنَادَى‏ نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبّ‏ِ إِنَّ ابْنىِ مِنْ أَهْلىِ وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنتَ أَحْكَمُ الحَْاكِمِينَ.


قَالَيَنُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيرُْ صَالِحٍفَلَا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنىّ‏ِ أَعِظُكَ أَنتَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ.


قَالَرَبّ‏ِ إِنىّ‏ِ أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لىِ بِهِ عِلْمٌوَإِلَّا تَغْفِرْ لىِ وَتَرْحَمْنىِ أَكُن مِّنَ الْخَاسِرِين‏. 7

نوح به پروردگارش عرض كرد: پروردگارا! پسرم از خاندان من است و وعده تو (در باره نجات خاندانم) حق است و تو از


همه حكم‏كنندگان برترى!.

فرمود: اى نوح! او از اهل تو نيست! او عمل غير صالحى است [فرد ناشايسته‏اى است‏]! پس، آنچه را از آن آگاه


نيستى، از من مخواه! من به تو اندرز مى‏دهم تا از جاهلان نباشى!!


عرض كرد: پروردگارا! من به تو پناه مى‏برم كه از تو چيزى بخواهم كه از آن آگاهى ندارم! و اگر مرا نبخشى، و بر من


رحم نكنى، از زيانكاران خواهم بود! »


چگونه است كه خداوند پيامبران بلند مرتبه خود را فقط به خاطر ترك اولي، اين چنين مجازات مى*كند؛ اما صحابه را به خاطر اعمال


ناشايستى همچون تهديد دختر رسول خدا به آتش زدن خانه*اش، شكستن پهلو و شهادت فرزندش، نشستن بر مسند خلافت بدون آن


كه شايستگى آن را داشته باشد، كنار زدن خليفه منصوب خداوند، بدعت*هاى متعدد در دين اسلام و منحرف كردن آن از مسير اصلى اش


و... نه تنها مجازات نمى*كند؛ بلكه به آن*ها وعده قطعى بهشت داده و رضايت ابدى خود را از آن*ها اعلام مى*دارد؟!




پاورقی:

1. الأعراف / 6.

2. انعام / 88.

3. الزمر / 65.

4. الحاقة / 44 ـ 47.

5. البقره / 35 ـ 37.

6. الأنبياء / 87 ـ 88.

7. هود / 45 ـ 47.

[HRG]

5. خداوند، همسران رسول خدا (ص) را تهديد مى*كند:

شكى نيست كه برخى از زنان پيامبر؛ همچون سودة و... جزء اولين كساني بودند كه اسلام آوردند و طبق اعتقاد اهل سنت، بايد اين


اشخاص بدون حساب و كتاب به بهشت بروند و خداوند براى هميشه از آن*ها راضى است؛ اما با مراجعه به قرآن مى*بينيم كه خداوند


تمام زنان پيامبر را تهديد مى*كند كه اگر كار خلافى از آن*ها سربزند، چند برابر ديگران مجازاتشان خواهد كرد.

يانِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْلَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسيرا. 1

اى همسران پيامبر!


هر كدام از شما گناه آشكار و فاحشى مرتكب شود، عذاب او دوچندان خواهد بود و اين براى خدا آسان است.

و به اتفاق مفسرين هنگامى كه حفصه دختر عمر، سرّى را كه رسول خدا صلى الله عليه وآله به او گفته و از وى خواست كه به ديگران


نگويد؛اما او راز پيامبر را با عايشه در ميان گذاشت و سپس هر دو تصميم گرفتندرسول خدا را اذيت كنند، خداوند آن دو را اين گونه تهديد


كرده و دستور مى*دهد كه از كار ناپسندشان توبه كنند:

إِنْتَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَإِنْ تَظاهَراعَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْريلُ وَصالِحُالْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ


ظَهيرٌ. 2

اگر شما (همسران پيامبر) از كار خود توبه كنيد (به نفع شماست؛ زيرا) دلهايتان از حق منحرف گشته و اگر بر ضدّ او


دست به دست هم دهيد، (كارى از پيش نخواهيد برد) زيرا خداوند ياور اوست و همچنين جبرئيل و مؤمنان صالح،


و فرشتگان پس از آنان پشتيبان اويند.





قرطبي، مفسر مشهور اهل سنت در تفسير اين آيه مى*نويسد:

قوله تعالى: ( وإن تظاهرا عليه ) أي تتظاهرا وتتعاونا على النبي صلى الله عليه وسلم بالمعصية والايذاء.

معنى اين فرمايش خداوند:


( وإن تظاهرا عليه ) اين است كه اگر شما دو نفر به كمك يكديگر پيامبر را با نا فرمانى واذيت وآزار مورد بى مهرى قرار دهيد.3


و سمرقندى نيز مى*نويسد:
ثم قال * ( وإن تظاهرا عليه ) * يعني تعاونا على أذاه ومعصيته فيكون مثلكما كمثل امرأة نوح وامرأة لوط تعملان عملا تؤذيان بذلك رسول


الله صلى الله عليه وسلم.

( وإن تظاهرا عليه ) يعنى با كمك همديگر رسول خدا را اذيت يا نافرمانى كنيد، كه در اين صورت داستان شما همانند داستان همسر نوح


و لوط خواهد بود كه با اعمالشان پيامبر خدا را اذيت مى*كردند. 4

پاورقی:



1. الأحزاب / 30.

2.التحريم / 4.

3.الأنصاري القرطبي، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفاي671، الجامع لأحكام القرآن، ج 18، ص 189، ذيل آيه، ناشر: دار الشعب –القاهرة.

4.السمرقندي، نصر بن محمد بن أحمد أبو الليث (متوفاي367 هـ)، تفسير السمرقندي المسمى بحر العلوم، ج 3، ص 446، ذيل آيه،


تحقيق: د. محمود مطرجي، ناشر: دار الفكر - بيروت.


_________________

[HRG]

شيعه و سنى اتفاق دارند كه مقصود از آن دو زن حفصه و عائشه است؛ همانگونه كه بخارى نوشته است:


عَنْعُبَيْدِ بْنِ حُنَيْن، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاس رضى الله عنهمايُحَدِّثُ أَنَّهُ قَالَ مَكَثْتُ سَنَةً أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَبْنَ الْخَطَّابِ عَنْ آيَة، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ


أَسْأَلَهُهَيْبَةً لَهُ. حَتَّى خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّارَجَعْتُ وَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ إِلَى الأَرَاكِ لِحَاجَةلَهُ قَالَ: فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّى فَرَغَ سِرْتُ


مَعَهُفَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَىالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْكَ حَفْصَةُوَعَائِشَةُ. قَالَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ إِنْ


كُنْتُ لأُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا مُنْذُ سَنَة، فَمَا أَسْتَطِيعُ هَيْبَةً لَكَ.



ابن عباس مى*گويد:



يك سال منتظر ماندم تا شايد بتوانم از عمر در باره يك آيه قرآن چيزى بپرسم؛ ولى نتوانستم؛ چون ترس از عمر اجازه نمى*داد.



تا اينكه قصد سفر حج كرد، من نيز با او همراه شدم، هنگام بازگشت، در ميان راه براى قضاى حاجت بطرف محل پر درختى رفت، من


ايستادم تا او فارغ شد، به او ملحق شدم و گفتم:* اى امير مؤمنان! آن دو زنى كه از بين زنان رسول خدا براى مقابله با آن حضرت پشت


به پشت هم دادند (هم پيمان شدند) چه كسانى بودند؟ عمر گفت:* آن دو حفصه و عائشه هستند.



گفتم: قسم به خدا يك سال است كه مى*خواستم اين سؤال را از تو بپرسم؛ اما ترس از تو اجازه نمى*داد. 1



مسلم بن حجاج به نقل از عمر بن خطاب مى*نويسد:



فَدَخَلْتُعَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْر أَقَدْ بَلَغَ مِنْشَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَالِي وَمَا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ


عَلَيْكَبِعَيْبَتِكَ. قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ فَقُلْتُلَهَا يَا حَفْصَةُ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَاللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ لَقَدْ


عَلِمْتِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُحِبُّكِ. وَلَوْلاَ أَنَالَطَلَّقَكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.


نزد عائشه رفتم، گفتم: اى دختر ابوبكر كارت به آن*جا رسيده است كه رسول خدا را اذيت مى*كنى؟!


گفت: اى پسر خطاب! تو چه كارى به من داري، به فكر مشكلات دختر خودت باش، سپس نزد حفصه رفتم و گفتم: چرا پيامبر خدا را اذيت


مى*كنى؟ به خدا سوگند خودت مى*دانى كه رسول خدا (ص) تو را دوست ندارد و اگر من نبودم تو را طلاق مى*داد. 2

همچنين در چند آيه بعد، سرنوشت زنان حضرت نوح و لوط را براى آن*ها مثال زده كه مبادا به سرنوشت آنان گرفتار شود:


ضَرَبَاللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍكانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْيُغْنِيا عَنْهُما


مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ قيلَ ادْخُلاَ النَّارَ مَعَ الدَّاخِلينَ. 3


خداوند براى افرادى كه كافر شده‏اند به همسر نوح و همسر لوط مثَل زده است، آن دو تحت سرپرستى دو بنده از


بندگان صالح ما بودند، ولى به آن دو خيانت كردند و ارتباط با اين دو (پيامبر) سودى به حالشان (در برابر عذاب الهى)


نداشت، و به آن*ها گفته شد: وارد آتش شويد همراه افرادى كه وارد مى‏شوند! .




طبق روايات اهل سنت، شأن نزول اين آيه نيز در باره عائشه و حفصه است.


ابن قيم جوزية (متوفاي751 هـ) در دو كتاب إعلام الموقعين و الأمثال فى القرآن الكريم در اين باره مى*نويسد:



ثُمَّفي هذه الْأَمْثَالِ من الْأَسْرَارِ الْبَدِيعَةِ ما يُنَاسِبُ سِيَاقَالسُّورَةِ فَإِنَّهَا سِيقَتْ في ذِكْرِ أَزْوَاجِ النبي صلى اللَّهُعليه وسلم وَالتَّحْذِيرِ من


تَظَاهُرِهِنَّعليه وَأَنَّهُنَّ إنْ لم يُطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُرِدْنَالدَّارَ الْآخِرَةَ لم يَنْفَعْهُنَّ اتِّصَالُهُنَّ بِرَسُولِ اللَّهِصلى اللَّهُ عليه وسلم كما لم يَنْفَعْ امْرَأَة


نُوحٍ وَلُوط اتِّصَالهمَا بِهِمَا وَلِهَذَا إنَّمَا ضَرْب في هذه السُّورَةِ مَثَلَ اتِّصَالَ النِّكَاحِ دُونَ الْقَرَابَةِ.



قاليحيى بن سَلَّامٍ ضَرَبَ اللَّهُ الْمَثَلَ الْأَوَّلَ يُحَذِّرُعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمَا الْمَثَلَ الثَّانِيَيُحَرِّضُهُمَا على التَّمَسُّكِ بِالطَّاعَةِ.



در اين مثال*ها اسرار عالى نهفته است كه با سياق آيه تناسب دارد؛ زيرا در باره همسران پيامبر و بر حذر داشتن آنان از نافرمانى آن


حضرت نازل شده است كه اگر از خدا و رسول اطاعت نكنند و در عين حال مشتاق سعادت اخروى باشند، فقط پيوند با رسول خدا (ص*)


نفعى براى آنان نخواهد داشت؛ همانگونه كه همسر نوح و لوط بودن براى آنان فايده*اى نداشت و به همين جهت هم در اين سوره از رابطه


سببى يعنى ازدواج مثال آورد نه نسبى مثل فرزند و غيره.


يحيى بن سلام گفته است: خداوند در مثال اول عائشه و حفصه را بر حذر داشته و در مثل دوم آن دو را به پيروى و اطاعت از رسول خدا


(ص) ترغيب فرموده است. 4


شوكانى در اين باره مى*گويد:

وما أحسن من قال فإن ذكر امرأتي النبيين بعد ذكر قصتهما ومظاهرتهما على رسول الله صلى الله عليه وإله وسلم يرشد أقم إرشاد ويلوح


أبلغ تلويح إلى ان المراد تخويفهما مع سائر أمهات المؤمنين وبيان أنهما وإن كانتا تحت عصمة خير خلق الله وخاتم رسله فإن ذلك لا يغني


عنهما من الله شيئا....



و چه نيكو سخنى گفته است آنكه گفت: ياد آورى داستان دو نفر (عائشه و حفصه) از همسران پيامبر و حركت آن دو بر ضد رسول خدا


(ص)، محكمترين پيام و ارشاد را همراه دارد، كه به آن دو نفر و ديگر همسران رسول خدا (ص) اعلام مى*دارد كه همسر خاتم پيامبران


بودن سبب نجات آنان نخواهد بود. 5


و همچنين در سوره حجرات، دو تن از زنان رسول خدا (ص) را به خاطر عيبجوئى و به كار بردن القاب زشت در باره ديگر زنان آن حضرت


توبيخ كرده است.

يَأَيهَُّاالَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسىَ أَنيَكُونُواْ خَيرًْا مِّنهُْمْ وَلَا نِسَاءٌ مِّن نِّسَاءٍ عَسىَ أَنيَكُنَّ خَيرًْا مِّنهُْنَّ وَلَا تَلْمِزُواْ


أَنفُسَكمُ‏ْوَ لَا تَنَابَزُواْ بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَالْايمَانِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئكَ هُمُ الظَّالِمُون‏. 6


اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! نبايد گروهى از مردان شما گروه ديگر را مسخره كنند، شايد آن*ها از اين*ها بهتر باشند و


نه زنانى زنان ديگر را، شايد آنان بهتر از اينان باشند و يكديگر را مورد طعن و عيبجويى قرار ندهيد و با القاب زشت و


ناپسند يكديگر را ياد نكنيد، بسيار بد است كه بر كسى پس از ايمان نام كفرآميز بگذاريد و آن*ها كه توبه نكنند، ظالم و


ستمگرند.


اين آيه نيز از آياتى است كه به شهادت مفسران اهل سنت در شأن عائشه دختر ابوبكر و حفصه دختر عمر نازل شده است.

فخر رازى در تفسير اين آيه مى*نويسد:


وقوله تعالى: * ( ومن لم يتب ) * أمرهم بالتوبة عما مضى وإظهار الندم عليها مبالغة في التحذير وتشديدا في الزجر.



خداوند متعال در اين جمله: ( ومن لم يتب ) دستور به توبه و پشيمانى از اعمال گذشته و اظهار ندامت از آن را صادر فرموده و در حقيقت


مبالغه در ترساندن و شدت نهى را مى*رساند. 7



پاورقی :

1. البخاري الجعفي، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله (متوفاي256هـ)، صحيح البخاري، ج 4، ص 1866، ح4629، كتاب التفسير، بَاب تَبْتَغِي

مرضات أَزْوَاجِكَ، تحقيق د. مصطفى ديب البغا، ناشر: دار ابن كثير، اليمامة - بيروت، الطبعة: الثالثة، 1407 هـ – 1987م

2. النيسابوري، مسلم بن الحجاج أبو الحسين القشيري (متوفاي261هـ)، صحيح مسلم، ج 2، ص 1105، ح1479، كتاب الطلاق، باب فِي

الإِيلاَءِوَاعْتِزَالِ النِّسَاءِ وَتَخْيِيرِهِنَّ وَقَوْلِهِ تَعَالَى ( وَإِنْتَظَاهَرَا عَلَيْهِ )، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، ناشر: دار إحياءالتراث العربي - بيروت.

3. التحريم / 10.

4. الزرعي الدمشقي، محمد بن أبي بكر أيوب (معروف به ابن قيم الجوزية)، إعلام الموقعين عن رب العالمين، ج 1، ص 189، تحقيق:

طه عبد الرؤوف سعد، ناشر: دار الجيل - بيروت - 1973؛

الزرعي الدمشقي، محمد بن أبي بكر أيوب (معروف به ابن قيم الجوزية)، الأمثال في القرآن الكريم، ج 1، ص 57، تحقيق: إبراهيم محمد،

ناشر: مكتبة الصحابة - طنطا - مصر - 1406، الطبعة: الأولى.

5. الشوكاني، محمد بن علي بن محمد (متوفاي1255هـ)، فتح القدير الجامع بين فني الرواية والدراية من علم التفسير، ج 5، ص 256،

ناشر: دار الفكر – بيروت.


6. الحجرات / 11.

7. الرازي الشافعي، فخر الدين محمد بن عمر التميمي (متوفاي604هـ)، التفسير الكبير أو مفاتيح الغيب، ج 28، ص 133، ناشر: دار الكتب

العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2000م.

[HRG]

آلوسى و بيضاوى مى*نويسند:


( فأولائك هم الظ*المون ) * بوضع العصيان موضع الطاعة وتعريض النفس للعذاب.



يعنى اينان نافرمانى را جانشين اطاعت و جانشان را در معرض شكنجه قرار داده اند. 1


شوكانى در تفسيرش مى*نويسد:


(ومن لم يتب) عما نهى الله عنه ( فأولئك هم الظالمون ) لارتكابهم ما نهى الله عنه وامتناعهم من التوبة، فظلموا من لقبوه، وظلمهم


أنفسهم بما لزمها من الإثم.


كسى كه توبه نكند از آنچه كه خدا نهى كرده است، اينان ستمگرانند؛ چون نهى خدا را انجام داده و توبه نكرده*اند؛ پس ستمگر محسوب


شده و به خودشان ستم كرده*اند.2


قرطبى در شان نزول آيه مى*نويسد:


قال المفسرون: نزلت في امرأتين من أزواج النبي صلى الله عليه وسلم سخرتا من أم سلمة، وذلك أنها ربطت خصريها بسبيبة


- وهو ثوب أبيض، ومثلها السب - وسدلت طرفيها خلفها فكانت تجرها، فقالت عائشة لحفصة رضي الله عنهما:


أنظري! ما تجر خلفها كأنه لسان كلب، فهذه كانت سخريتهما.


وقال أنس وابن زيد: نزلت في نساء النبي صلى الله عليه وسلم، عيرن أم سلمة بالقصر. وقيل: نزلت في عائشة، أشارت بيدها إلى


أم سلمة، يا نبي الله أنها لقصيرة وقال عكرمة عن ابن عباس: إن صفية بنت حيي بن أخطب أتت رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت:


يا رسول الله، إن النساء يعيرنني، ويقلن لي يا يهودية بنت يهوديين! فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم:


[ هلا قلت إن أبي هارون وإن عمي موسى وإن زوجي محمد ]. فأنزل الله هذه الآية.


مفسران گفته اند:


اين آيه در شان دو تن از همسران رسول خدا (ص) كه امّ*سلمه را مسخره كرده بودند نازل شده است؛ چون او لباسى سفيد پوشيده و


دو طرف آن را پشت سرش رها كرده بود كه هنگام راه رفتن كشيده مى*شد، عائشه به حفصه گفت: ببين چيزى همانند زبان سك بر


پشتش آويزان است.


انس و ابن زيد گفته اند:


در باره همسران پيامبر خدا (ص) كه امّ*سلمه را به جهت كوتاهى قدش سرزنش كرده*اند نازل شده است، و گفته شده است در باره


عائشه است كه با دستش به امّ*سلمه اشاره كرد و گفت: اى فرستاده خدا بببين چقدر كوتاه قد است.


عكرمه از ابن عباس نقل كرده است كه گفت:


صفيه دختر حى بن اخطب محضر رسول خدا (ص) رسيد و گفت: اى رسول خدا (ص) زن*ها مرا سرزنش مى*كنند و مى*گويند:


اى يهودى! واى كسى كه پدر و مادرش يهودى هستند، رسول خدا (ص) فرمود: چرا نگفتى پدرم هارون و عمويم موسى و شوهرم


محمد است، سپس اين آيه بر رسول خدا نازل شد. 3


با توجه به آنچه در توضيح آيات پيشين گذشت، ثابت مى*شود كه رضايت خداوند از «السابقون الأولون» رضايت دائمى نيست؛


بلكه بستگى به اعمال و رفتار آينده آن*ها دارد و گر نه نبايد خداوند زنان پيامبر و به ويژه عائشه را كه به طور قطع جزء


«السابقون الأولون» هستند تهديد نمايد كه آن*ها را دو برابر ديگران عذاب خواهد كرد، و سرنوشت كافران را براى آن*ها مثال بزند.


نكته جالب اين كه خود عائشه اعتراف كرده است كه پس از رسول خدا صلى الله عليه وآله دچار اشتباهاتى شده است؛


از اين رو وصيت مى*كند كه او را در كنار پيامبر دفن نكنند؛ بلكه در كنار ديگر زنان رسول خدا در بقيع دفن نمايند.


محمد بن سعد در الطبقات الكبرى و ذهبى در سير اعلام النبلاء مى*نويسند:


عن قيس، قال: قالت عائشة...


إني أحدثت بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم حدثا، ادفنوني مع أزواجه. فدفنت بالبقيع رضي الله عنها.


قيس از عايشه نقل مى*كند كه گفت: من پس از رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم بدعت*هاى زيادى انجام داده*ام، مرا با همسران


رسول خدا دفن كنيد، پس او را در بقيع دفن كردند.4


حاكم نيشابورى نيز اين روايت را نقل و پس از آن مى*گويد:


هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه.


اين حديث بنا به شرط بخارى ومسلم صحيح است اگر چه آن را نياورده اند. 5


همچنين در اين جا مى*توان به اعترافات بزرگان صحابه كه به طور قطع جزء «السابقون الأولون» بوده اشاره كرد.


كسانى همچون ابوسعيد خدري، براء بن عازب و... كه نشان مى*دهد هيچ يك از آنان استباطى را كه اهل سنت از آيه


«السابقون الأولون» مى*كنند، قبول نداشته*اند.


و از آن جايى كه در آيه بيعت رضوان اين اعترافات را به صورت مفصل نقل كرديم*، از تكرار آن*ها در اينجا خوددارى مى*كنيم.


پاورقی :


1. الآلوسي البغدادي، العلامة أبي الفضل شهاب الدين السيد محمود (متوفاي1270هـ)،


روح المعاني في تفسير القرآن العظيم والسبع المثاني، ج 10، ص 122، ناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.


البيضاوي، ناصر الدين أبو الخير عبدالله بن عمر بن محمد (متوفاي685هـ)، أنوار التنزيل وأسرار التأويل (تفسير البيضاوي)،


ج 5، ص 218، ناشر: دار الفكر – بيروت.


2. الشوكاني، محمد بن علي بن محمد (متوفاي1255هـ)، فتح القدير الجامع بين فني الرواية والدراية من علم التفسير، ج 5، ص 64،


ناشر: دار الفكر – بيروت.


3. الأنصاري القرطبي، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفاي671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج 16، ص 326، ذيل آيه، ناشر:



دار الشعب – القاهرة.


4. الزهري، محمد بن سعد بن منيع أبو عبدالله البصري (متوفاي230هـ)، الطبقات الكبرى، ج 8، ص 74، ناشر: دار صادر - بيروت.


الذهبي، شمس الدين محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفاي748هـ)، سير أعلام النبلاء، ج 2، ص 193، تحقيق: شعيب الأرناؤوط، محمد نعيم


العرقسوسي، ناشر: مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة: التاسعة، 1413هـ.


5. النيسابوري، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم (متوفاي405 هـ)، المستدرك على الصحيحين، ج 4، ص 7، تحقيق مصطفى عبد القادر


عطا، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، 1411هـ - 1990م

[HRG]

6. احتمال ارتداد صحابه در قرآن:



اعتقاد به رضايت دائمى خداوند از «السابقون الأولون» با آياتى از قرآن مجيد كه احتمال ارتداد صحابه را مطرح و آن*ها را از اين كار


بازداشته است، سازگار نيست؛ زيرا اگر واقعاً خداوند از آن*ها براى هميشه راضى بوده و آن*ها به طور قطع بهشتى بوده*اند، چرا خداوند


آن*ها را تهديد كرده و وعده عذاب داده است؟


وَمَامحَُمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِيْنمَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلىَ أَعْقَابِكُمْ وَمَن يَنقَلِبْعَلىَ‏ عَقِبَيْهِ فَلَن


يَضرَُّ اللَّهَ شَيًْا وَسَيَجْزِى اللَّهُ الشَّاكِرِين‏. 1


محمد (صلى الله عليه وآله) فقط فرستاده خداست و پيش از او، فرستادگان ديگرى نيز بودند آيا اگر او بميرد و يا كشته


شود، شما به عقب برمى‏گرديد؟ ( و اسلام را رها كرده به دوران جاهليّت و كفر بازگشت خواهيد نمود؟ ) و هر كس به


عقب باز گردد، هرگز به خدا ضررى نمى‏زند و خداوند به زودى شاكران ( و استقامت‏كنندگان ) را پاداش خواهد داد.


ياأَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَيَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَىالْمُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرين‏. 2


اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! هر كس از شما، از آيين خود بازگردد، (به خدا زيانى نمى‏رساند خداوند جمعيّتى را


مى‏آورد كه آن*ها را دوست دارد و آنان (نيز) او را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر كافران سرسخت


و نيرومند هستند.



بسيار واضح و روشن است كه اين آيه شامل همه صحابه و از جمله «السابقون الأولون» نيز مى*شود.


آيات ديگرى نيز در ارتباط با اين موضوع وجود دارد كه مجال نقل همه آن*ها را نداريم.



پاورقی :

1. آل عمران / 144.

2. المائده / 54 .

[HRG]

7. پشیمانی ها و آرزوهای ابوبکر و عمر:

اهل سنت ادعا مى*كنند كه پيشى گيرندگان مهاجر و انصار، به طور قطع بهشتى هستند و خداوند براى هميشه از آن*ها راضى است؛


اما با سيرى كوتاه در گذشته و زندگى برخى از اصحاب و شنيدن سخنان آنان،* در*مى يابيم كه خود آنان از آيه مورد نظر، اين مطلب را


استفاده نكرده* و به بهشتى بودن و رضايت خداوند از اعمال و كردارشان اطمينان نداشته*اند.

به عنوان مثال: همانطور كه مستشكل گفته، خليفه اول و دوم به طور قطع جزء «السابقون الأولون» بوده*اند؛ ولى در طول دوران زندگى



مخصوصا در واپسين لحظات زندگيشان آرزوهايى كرده*اند كه نشان مى*دهد از آينده خويش نگران بوده*اند و اطمينانى به بهشتى بودن



خودشان نداشته*اند.
محمد بن اسماعيل بخارى به نقل از عمر بن خطاب مى*نويسد:

عَنِالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ... قَالَ [عمر] وَاللَّهِ لَوْ أَنَّ لِىطِلاَعَ الأَرْضِ ذَهَبًا لاَفْتَدَيْتُ بِهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ قَبْلَ أَنْ أَرَاهُ.

عمر گفت: اگر براى من زمين پر از طلا شود، پيش از ديدن عذاب الهى آن را براى نجات خويش خرج مى*كردم. 1


ابن حجر عسقلانى در توضيح اين روايت مى*نويسد:



وانما قال ذلك لغلبة الخوف الذي وقع له في ذلك الوقت من خشية التقصير فيما يجب عليه من حقوق الرعية أو من الفتنة بمدحهم.

اين سخن را عمر به خاطر كوتاهي*ها در بر آوردن حقوق مردم و هنگامى كه ترس بر او غلبه كرده بود گفته است. 3

اگر واقعاً آن چه كه اهل سنت ادعا مى*كنند صحت داشت، چه نيازى بود كه خليفه دوم ترس تمام وجودش را فرابگيرد و براى خلاصى از


عذاب خداوند، فديه بدهد؟
جلال الدين سيوطى به نقل از عمر بن خطاب مى*نويسد:

عنعمرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَوْ نَادَى مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ:يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ دَاخِلُونَ الْجَنَّةَ كُلُّكُمْأَجْمَعُونَ إِلاَّ رَجُلاً وَاحِدَاً لَخِفْتُ أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ،


وَلَوْ نَادَى مُنَادٍ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ دَاخِلُونَ النَّارَإِلاَّ رَجُلاً وَاحِدَاً لَرَجَوْتُ أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ ) ( حل ).



اگر فريادگرى از آسمان فرياد زند: اى مردم همه شما بهشتى هستيد جز يك نفر، مى*ترسم آن يك نفر من باشم، و اگر فرياد كننده*اى


فرياد زند و بگويد: همه شما جهنمى هستيد جز يك نفر، اميدوارم آن يك نفر من باشم... 3

اين نشان مى*دهد كه خليفه دوم استنباطى كه عالمان اهل سنت از آيه «السابقون الأولون» دارند*، قبول نداشته و به بهشتى بودن خود


اطمينان نداشته است.


علي بن جعد در مسندش، الربعى در وصايا العلما، ابونعيم در حلية* الأولياء، بغوى در شرح السنة و... مى*نويسند:


عن ابن عمر: كان رأس عمر على فخذي في مرضه الذي مات فيه، فقال لي: ضع رأسي، قال: فوضعته على الأرض،


فقال: ويلي وويل أمي إن لم يرحمني ربي.



فرزند عمر مى*گويد: سر پدرم در وقت بيماري*اش كه در همان بيمارى از دنيا رفت، روى زانويم بود، گفت: سرم را روى زمين بگذار، سپس



گفت: واى بر من و بر مادرم، اگر خدا بر من رحم نكند.4



هناد بن سرى متوفاي243 هـ كه از راويان بخاري، مسلم و بقيه صحاح سته اهل سنت است، در كتاب الزهد به نقل از


ضحاك مى*نويسد:
عن الضحاك قال مر أبو بكر بطير واقع على شجرة فقال طوبى لك يا طير تقع علي الشجر وتأكل الثمر ثم تطير وليس عليك حساب ولا عذاب


ياليتني كنت مثلك والله لوددت أن الله خلقني شجرة إلى جانب الطريق فمر بي بعير فأخذني فأدخلني فاه فلاكني ثم ازدردني ثم أخرجني


بعرا ولم أك بشرا.


قال وقال عمر يا ليتني كنت كبش أهلي سمنوني ما بدا لهم حتى إذا كنت أسمن ما أكون زارهم بعض ما يحبون فجعلوا بعضي شواء


وبعضي قديدا ثم أكلوني فأخرجوني عذرة ولم أك بشرا قال وقال أبو الدرادء يا ليتني كنت شجرة تعضد ولم أك بشرا.




ابو بكر از جايى مى*گذشت، پرنده*اى را ديد كه بر شاخه درختى نشسته است، گفت: خوشا به حالت، بر شاخه درخت مى*نشيني،



از ميوه درخت مى*خوري، پرواز مى*كنى و هيچ حساب و كتابى نداري، اى كاش من هم مثل تو بودم، به خدا سوگند، دوست داشتم خدا


مرا بسان درختى بر كناره راه مى*آفريد تا شترى از كنار من مى*گذشت و مرا در دهانش مى*گرفت و مى*جويد و مى*بلعيد سپس به صورت


پشگل از شكمش خارج مى*كرد؛ ولى انسان نبودم!!! .



عمر نيز گفته است: اى كاش قوچ خاندانم بودم تا در حد توانشان چاقم مى*كردند و بعضى از بدنم را كباب و بعضى را خشك مى*كردند و


مى*خوردند، سپس به صورت عذره دفع مى*كردند و انسان آفريده نمى*شدم.



ابو الدرداء مى*گويد: اى كاش همانند درختى بودم كه قطع مى*شود و بشر آفريده نمى*شدم. 5


همچنين محمد بن سعد به نقل از عبد الله بن عامر بن ربيعه مى*نويسد*:

أخبرنا يزيد بن هارون ووهب بن جرير وكثير بن هشام قال أخبرنا شعبة عن عاصم بن عبيد الله بن عاصم عن عبد الله بن عامر بن ربيعة قال


رَأَيْتُعُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَخَذَ تِبْنَةً مِنَالأَرْضِ فَقَالَ: يَا لَيْتَنِي كُنْتُ هذِهِ التبْنَةَ لَيْتَنِي لَمْأُخْلَقْ لَيْتَنِي لَمْ أَكُ شَيْئَاً لَيْتَ أُمي لَمْ


تَلِدْنِي لَيْتَنِي كُنْتُ نَسْيَاً مَنْسِيَّاً.

عبد الله بن عامر بن ربيعه مى*گويد: عمر پر كاهى از زمين بر داشت و گفت: اى كاش من اين پر كاه بودم، اى كاش به دنيا نمى*آمدم، اى


كاش هيچ نبودم، اى كاش مادرم مرا نمى*زائيد، اى كاش فراموش شده بودم. 6

و نيز مى*توان به اعتراف خليفه اول اشاره كرد كه در واپسين لحظات عمرش از بسيارى از اعمالش اظهار پشيمانى مى*كرد كه يكى از



آن*ها حمله به خانه فاطمه زهرا سلام الله عليها است.

بنابرايناگر واقعاً ابوبكر و عمر از بهشتى بودن و رضايت دائمى خداوند مطمئن بودند،چرا چنين سخنانى را بر زبان جارى و چنين آروزهايى


كرده اند؟


پاورقی:

1.البخاري الجعفي، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله (متوفاي256هـ)، صحيحالبخاري، ج 4، ص 201، ح3692، كتاب فضائل الصحابة، ب 6، باب مَنَاقِبُعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، تحقيق د. مصطفى ديب البغا، ناشر: دار ابن كثير،اليمامة - بيروت، الطبعة: الثالثة، 1407 هـ – 1987م.

2.العسقلاني الشافعي، أحمد بن علي بن حجر أبو الفضل (متوفاي852هـ)، فتحالباري شرح صحيح البخاري، ج 7، ص 43، تحقيق: محب الدين الخطيب، ناشر: دارالمعرفة - بيروت.

3. السيوطي، جلال الدين عبد الرحمن بن أبي بكر، جامع الاحاديث (الجامع الصغير وزوائده والجامع الكبير)، ج 13، ص 318، ح 1240؛

الأصبهاني،أبو نعيم أحمد بن عبد الله (متوفاي430هـ)، حلية الأولياء وطبقات الأصفياء،ج 1، ص 53، ناشر: دار الكتاب العربي - بيروت، الطبعة: الرابعة، 1405هـ؛

إبنرجب الحنبلي (متوفاي795 هـ)، التخويف من النار والتعريف بحال دار البوار،ج 1، ص 15، ناشر: مكتبة دار البيان - دمشق، الطبعة: الأولى، 1399هـ؛

الهندي،علاء الدين علي المتقي بن حسام الدين (متوفاي975هـ)، كنز العمال في سننالأقوال والأفعال، ج 12، ص 277، ح 35916، تحقيق: محمود عمر الدمياطي،ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، 1419هـ - 1998م.

4.الجوهري البغدادي، علي بن الجعد بن عبيد أبو الحسن (متوفاي230هـ) مسند ابنالجعد، ج 1، ص 136، : تحقيق: عامر أحمد حيدر، ناشر: مؤسسة نادر - بيروت،الطبعة: الأولى، 1410هـ – 1990م؛

الربعي، أبو سليمان محمد بن عبدالله بن أحمد بن زبر (متوفاي379هـ)، وصايا العلماء عند حضور الموت، ج 1، ص37 ـ 38، تحقيق: صلاح محمد الخيمي والشيخ عبد القادر الأرناؤوط، ناشر: دارابن كثير - دمشق - بيروت، الطبعة: الأولى، 1406هـ – 1986م؛

الأصبهاني،أبو نعيم أحمد بن عبد الله (متوفاي430هـ)، حلية الأولياء وطبقات الأصفياء،ج 1، ص 52، ناشر: دار الكتاب العربي - بيروت، الطبعة: الرابعة، 1405هـ؛

البغوي،الحسين بن مسعود (متوفاي516هـ)، شرح السنة، ج 14، ص 373، تحقيق: شعيبالأرناؤوط - محمد زهير الشاويش، ناشر: المكتب الإسلامي - دمشق _ بيروت،الطبعة: الثانية، 1403هـ - 1983م.

الزمخشري، أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد جار الله (متوفاى538هـ) ربيع الأبرار، ج 1، ص 116.

5.الكوفي، هناد بن السري (متوفاي243هـ)، الزهد، ج 1، ص 258، ح 449، باب منقال ليتني لم أخلق، تحقيق: عبد الرحمن عبد الجبار الفريوائي، ناشر: دارالخلفاء للكتاب الإسلامي - الكويت، الطبعة: الأولى، 1406هـ؛

الأصبهاني،أبو نعيم أحمد بن عبد الله (متوفاي430هـ)، حلية الأولياء وطبقات الأصفياء،ج 1، ص 52، ناشر: دار الكتاب العربي - بيروت، الطبعة: الرابعة، 1405هـ؛

البيهقي،أحمد بن الحسين بن علي بن موسى أبو بكر (متوفاي458هـ) شعب الإيمان، ج 1، ص485، ح 787، تحقيق: محمد السعيد بسيوني زغلول، ناشر: دار الكتب العلمية -بيروت، الطبعة: الأولى، 1410هـ؛

السيوطي، جلال الدين عبد الرحمن بن أبي بكر، جامع الاحاديث (الجامع الصغير وزوائده والجامع الكبير)، ج 13، ص 317.

6. الزهري، محمد بن سعد بن منيع أبو عبدالله البصري (متوفاي230هـ)، الطبقات الكبرى، ج 3، ص 360، ناشر: دار صادر - بيروت؛

إبنأبي شيبة الكوفي، أبو بكر عبد الله بن محمد (متوفاي235 هـ)، الكتاب المصنففي الأحاديث والآثار، ج 7، ص 98، تحقيق: كمال يوسف الحوت، ناشر: مكتبةالرشد - الرياض، الطبعة: الأولى، 1409هـ؛

البلاذري، أحمد بن يحيى بن جابر (متوفاي279هـ) أنساب الأشراف، ج 3، ص 440؛

البيهقي،أحمد بن الحسين بن علي بن موسى أبو بكر (متوفاي458هـ) شعب الإيمان، ج 1، ص486، تحقيق: محمد السعيد بسيوني زغلول، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت،الطبعة: الأولى، 1410هـ؛

البغوي، الحسين بن مسعود (متوفاي516هـ)شرح السنة، ج 14، ص 373، تحقيق: شعيب الأرناؤوط - محمد زهير الشاويش،ناشر: المكتب الإسلامي - دمشق _ بيروت، الطبعة: الثانية، 1403هـ - 1983م؛

الذهبي،شمس الدين محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفاي748هـ)، تاريخ الإسلام ووفياتالمشاهير والأعلام، ج 3، ص 270، تحقيق د. عمر عبد السلام تدمرى، ناشر: دارالكتاب العربي - لبنان/ بيروت، الطبعة: الأولى، 1407هـ - 1987م؛

السيوطي،عبد الرحمن بن أبي بكر (متوفاي911هـ)، تاريخ الخلفاء، ج 1، ص 129، تحقيق:محمد محي الدين عبد الحميد، ناشر: مطبعة السعادة - مصر، الطبعة: الأولى،1371هـ - 1952م.

[HRG]

نگاهي به آخرين سخنان امير مؤمنان علي عليه السلام:




پس از مطالعه برخى از اعترافات و آرزوهاى دو خليفه اول، بى مناسبت نخواهد بود اگر نگاهى مقايسه آميز به آخرين سخنان امير مؤمنان


علي عليه السلام نيز داشته باشيم.



ابن اثير جزرى در اسد الغابة مى*نويسد:


عنعمرو ذي مر قال: لما أُصيب علي بالضربة، دخلتُ عليه وقد عَصَب رأْسه، قالقلت: يا أَمير المؤمنين، أَرني ضربتك. قال: فحلَّها، فقلت:


خَدْشٌ وليس بشيء. قال: إِني مفارقكم. فبكت أَم كلثوم من وراء الحجاب، فقال لها: اسكتي، فلو ترين ماذا أَرى لما بكيت. قال فقلت: يا


أَمير المؤمنين، ما ترى؟ قال: هذه الملائكة وفود، والنبييون، وهذا محمد يقول: يا علي، أَبْشِر، فما تصير إِليه خَيرٌ مما أَنت فيه.

عمرو ذى مر مى*گويد: هنگامى كه علي عليه السلام ضربت خورد نزد وى رفتم ديدم سرش را بسته است گفتم: اى امير مؤمنان جاى


ضربه شمشير را به من نشان بده، دستمال سرش را باز كرد، گفتم: زخم كوچكى است، فرمود: من از جمع شما مى*روم، امّ*كلثوم كه


پشت پرده بود گريه كرد، فرمود: ساكت و آرام باش، اگر آنچه من مى*بينم تو مى*ديدى گريه نمى*كردي، گفتم: اى امير مؤمنان چه


مى*بينى؟ فرمود: اين*جا گروهى از فرشتگان و پيامبران جمع شده*اند و اين هم رسول خدا محمد (صلى الله عليه وآله) است كه


مى*فرمايد: اى علي بشارتت باد، آنچه در انتظار تو است بهتر از چيزى است كه هم اكنون داري. 1


زمخشرى در ربيع الأبرار مى*نويسد:

أسماء بنت عميس: أنا لعند علي بن أبي طالب بعد ما ضربه ابن ملجم، إذ شهق شهقة ثم أغمي عليه، ثم أفاق فقال: مرحباً، مرحباً،


الحمد لله الذي صدقنا وعده، وأورثنا الجنة، فقيل له: ما ترى؟ قال: هذا رسول الله، وأخي جعفر، وعمي حمزة، وأبواب السماء مفتحة،


والملائكة ينزلون يسلمون علي ويبشرون، وهذه فاطمة قد طاف بها وصائفها من الحور، وهذه منازلي في الجنة. لمثل هذا فليعمل العاملون.

اسماء دختر عميس مى*گويد: پس از آنكه علي عليه السلام به وسيله ابن ملجم ضربت خورد نزد آن حضرت بودم، ناگهان صيحه*اى زد و


بيهوش شد، سپس به هوش آمد وفرمود: خوش آمديد، خوش آمديد، سپاس خدا را كه وعده اش راست بود و ما را وارث بهشت قرار داد،


سؤال شد: چه مى*بينى؟ فرمود: اين رسول خدا ( صلى الله عليه وآله ) است واين هم برادرم جعفر و عمويم حمزه، درهاى آسمان باز و


فرشتگان نازل مى*شوند و به من سلام مى*كنند و بشارت مى*دهند و اين هم فاطمه است كه حور العين او را در بر گرفته*اند و اين هم


جايگاههاى من در بهشت است. برا ى چنين پاداشى كوشندگان بايد بكوشند. 2





پاورقی :


1.الجزري، عز الدين بن الأثير أبي الحسن علي بن محمد (متوفاي630هـ)، أسدالغابة في معرفة الصحابة، ج 4، ص 131، تحقيق عادل أحمد الرفاعي، ناشر: دارإحياء التراث العربي - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، 1417 هـ - 1996 م.

2.الزمخشري، أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد جار الله (متوفاى538هـ) ربيعالأبرار، ج 1، ص 438، طبق برنامه الجامع الكبير، الإصدار الرابع.

[HRG]

8. وجود منافقین در میان « السابقون الأولون » ادعای اهل سنت را باطل می کند:


طبق آيات قرآن كريم در ميان همين (السابقون الأولون) كسانى بودند كه خداوند آن*ها را منافق و «فى قلوبهم مرض» معرفى كرده


است؛ در آيه 31 سوره مدثر مى*فرمايد:


وَمَاجَعَلْنَا أَصحَْبَ النَّارِ إِلَّا مَلَئكَةً وَمَا جَعَلْنَاعِدَّتهَُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيَسْتَيْقِنَالَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ


الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِيمَانًا وَ لَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُواْالْكِتَابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فىِ قُلُوبهِِممَّرَضٌ وَ الْكَافِرُونَ مَا ذَا أَرَادَ اللَّهُ


بهَِاذَا مَثَلًا.

مأموران دوزخ را فقط فرشتگان (عذاب) قرار داديم، و تعداد آن*ها را جز براى آزمايش كافران معيّن نكرديم تا اهل كتاب


[يهود و نصارى‏] يقين پيدا كنند و بر ايمان مؤمنان بيفزايد، و اهل كتاب و مؤمنان (در حقّانيّت اين كتاب آسمانى) ترديد


به خود راه ندهند، و بيماردلان و كافران بگويند: خدا از اين وصف چه منظورى دارد؟!.

به اتفاق مفسرين سوره مدثر و به ويژه اين آيه در مكه نازل شده و مقصود از «فى قلوبهم مرض» نيز منافقين هستند.


و همين منافقين بودند كه به همراه ديگر مؤمنان و رسول خدا به مدينه هجرت كردند و جزء السابقون الأولون شدند.
بنابراين چگونه مى*توان پذيرفت كه خداوند از تمام افرادى كه با پيامبر هجرت كردند، به صورت دائمى رضايت داشته باشد؛ حتى اگر جزء


«فى قلوبهم مرض» بوده* باشند.

[HRG]

9. أبو الغادیه ، در میان ( السابقون الأولون) :



تاريخ صدر اسلام شاهد حضور چهره هايى در ميان (السابقون الأولون) است كه به اتفاق شيعه و سني، مورد غضب خداوند بوده كه


جايگاهشان آتش جهنم خواهد بود. از جمله اين افراد كسانى همچون ابوالغاديه قاتل عمار ياسر است.


ابن تيميه حرانى در باره او مى*نويسد:


كان مع معاوية بعض السابقين الأولين وإن قاتل عمار بن ياسر هو أبو الغادية وكان ممن بايع تحت الشجرة وهم السابقون الأولون ذكر ذلك


ابن حزم وغيره.


برخى از السابقون الأولون (مهاجران نخستين) دور و بر معاويه بودند كه يكى از آنان ابوالغاديه قاتل عمار بن ياسر است، او كسى است كه


در بيعت شجره حضور داشت و با پيامبر بيعت كرد، اين مطلب را ابن حزم و ديگران نقل كرده*اند.1


در حالى كه رسول خدا صلى الله عليه وآله در باره وى و گروهى كه او به آن*ها تعلق داشت، فرمود:


وَيْحَ عَمَّارٍ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ، وَيَدْعُونَهُ إِلَى النَّار.


عمار را گروه نابكار مى*كشند؛ در حالى كه عمار آن*ها را به سوى بهشت و آن*ها عمار را به سوى آتش دعوت مى*كنند.2


جالب اين است كه خود ابوالغاديه، قاتل عمار، نقل كرده است كه كشنده عمار در آتش است.


ذهبى در ميزان الإعتدال مى*نويسد:


عن أبي الغادية سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: قاتل عمار في النار وهذا شيء عجيب فإن عمارا قتله أبو الغادية.


از ابوغاديه نقل شده است كه گفت: از رسول خدا شنيدم كه فرمود: كشنده عمار در آتش است. و اين چيزى است شگفت*آور؛ زيرا خود


ابوالغاديه عمار را كشته است.3


در نتيجه كسانى همچون ابوالغاديه، هر چند كه جزء «سابقون الأولون» بوده*اند؛ اما به خاطر اعمالى كه پس از نزول آيه انجام داده*اند،


رضايت خداوند از آن*ها تبديل به غضب و خشم شده است.



پاورقی :

1.الحراني،أحمد بن عبد الحليم بن تيمية أبو العباس (متوفاي728هـ)، منهاج السنةالنبوية، ج6، ص333، تحقيق د. محمد رشاد سالم، ناشر: مؤسسة قرطبة، الطبعة:الأولى، 1406هـ.

2. البخاري الجعفي، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله(متوفاي256هـ)، صحيح البخاري، ج 1، ص172، ح436، كتاب الصلاة،بَابالتَّعَاوُنِ في بِنَاءِ الْمَسْجِدِ، و ج3، ص1035، ح 2657، الجهادوالسير، باب مَسْحِ الْغُبَارِ عَنِ النَّاسِ فِي السَّبِيلِ، تحقيق: د.مصطفى ديب البغا، ناشر: دار ابن كثير، اليمامة - بيروت، الطبعة: الثالثة،1407هـ – 1987م.

3. الذهبي، شمس الدين محمد بن أحمد بن عثمان،(متوفاي748هـ)، ميزان الاعتدال في نقد الرجال، ج 2، ص 236، تحقيق: الشيخعلي محمد معوض والشيخ عادل أحمد عبدالموجود، ناشر: دار الكتب العلمية -بيروت، الطبعة: الأولى، 1995م.

[HRG]

10 . ثعلبه بن حاطب بدری ، از ( السابقون الاولون ) و از بانیان مسجد ضرار :


يكى از افرادى كه در جنگ بدر شركت داشته و به طور قطع جزء «السابقون الأولون» محسوب مى*شود ثعلبة بن حاطب انصارى است.


بررسى تاريخ زندگى وي، نتايج بسيار جالبى را به همراه دارد كه از جمله آن*ها بطلان نظريه عدالت صحابه، رضايت دائمى خداوند از


«السابقون الأولون»، بهشتى بودن حتمى آن*ها و... است؛ زيرا به اعتراف بزرگان و دانشوران اهل سنت، وى جزء دوازده منافقى بوده


كه مسجد ضرار را بنا نهاده*اند.


همچنين اوكسى است كه رسول خدا صلى الله عليه وآله براى او دعا كرد كه ثروتمند شود و تعهد گرفت كه زكات و صدقات را به موقع


پرداخت نمايد؛ اما پس از آن كه به ثروت هنگفتى رسيد، تعهداتش را فراموش و از زكات تعبير به جزيه كرد و از دادن آن به نماينده رسول


خدا خوددارى نمود.


حضور ثعلبه در دو جنگ بدر و احد:


ابن اثير جزرى در اسد الغابه مى*نويسد:


ب د ع * ثعلبة ) بن حاطب بن عمرو بن عبيد بن أمية بن زيد بن مالك بن عوف بن عمرو بن عوف بن مالك بن الأوس الأنصاري الأوسي شهد


بدرا قاله محمد بن إسحاق وموسى بن عقبة وهو الذي سأل النبي صلى الله عليه وسلم ان يدعو الله ان يرزقه مالا.



محمد بن اسحاق و موسى بن عقبه گفته اند: ثعلبه انصارى در جنگ بدر حضور داشت و او همان كسى است كه از رسول خدا (ص)


تقاضا كرد، براى وى دعا كند تا پول دار شود.1


ابن عبد البر در الإستيعاب مى*نويسد:


آخى رسول الله * بين ثعلبة بن حاطب هذا وبين معتب بن عوف بن الحمراء شهد بدرا وهو مانع الصدقة.



رسول خدا (ص) بين ثعلبه و معتب بن عوف بن حمراء عقد برادرى بست، ثعلبه در بدر حضور داشت و او كسى است كه از پرداخت زكات


امتناع نمود. 2


محمد بن سعد نيز در الطبقات الكبرى مى*نويسد:


وآخى رسول الله صلى الله عليه وسلم بين ثعلبة بن حاطب ومعتب بن الحمراء من خزاعة حليف بني مخزوم وشهد ثعلبة بن حاطب بدرا


وأحدا.



رسول خدا (ص) بين ثعلبه ومعتب عقد برادرى بست، ثعلبه كسى است كه بدر و احد را درك كرده است. 3


صفدى نيز عين نقل طبقات الكبرى را در الوافى بالوفيات آورده و مى*نويسد:


ثعلبة بن حاطب بن عمرو بن عبيد بن أمية بن زيد بن مالك بن عوف بن عمرو بن عوف آخى رسول الله صلى الله عليه وسلم بينه وبين معتب


بن عوف بن الصحراء شهد بدرا وأحدا وهو مانع الصداقة.... 4



همچنين ابن كثير دمشقى سلفي، نام وى را در زمره افرادى كه در بدر حضور داشته*اند ذكر كرده است.5



بنابراين در بدرى بودن اين شخص هيچ شك و شبهه*اى نيست.




پاورقی :

1.الجزري، عز الدين بن الأثير أبي الحسن علي بن محمد (متوفاي630هـ)، أسدالغابة في معرفة الصحابة، ج 1، ص 237، تحقيق عادل أحمد الرفاعي، ناشر: دارإحياء التراث العربي - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، 1417 هـ - 1996 م

2.إبن عبد البر، يوسف بن عبد الله بن محمد (متوفاي463هـ)، الاستيعاب فيمعرفة الأصحاب، ج 1، ص 210، تحقيق علي محمد البجاوي، ناشر: دار الجيل -بيروت، الطبعة: الأولى، 1412هـ.

3. الزهري، محمد بن سعد بن منيع أبو عبدالله البصري (متوفاي230هـ)، الطبقات الكبرى، ج 3، ص 460، ناشر: دار صادر - بيروت.

4.الصفدي، صلاح الدين خليل بن أيبك (متوفاي764هـ)، الوافي بالوفيات، ج 11، ص9، تحقيق أحمد الأرناؤوط وتركي مصطفى، ناشر: دار إحياء التراث - بيروت -1420هـ- 2000م.

5. القرشي الدمشقي، إسماعيل بن عمر بن كثير أبوالفداء (متوفاي774هـ)، البداية والنهاية، ج 3، ص 385، باب اسماء اهلالبدر، ناشر: مكتبة المعارف – بيروت؛

القرشي الدمشقي، إسماعيل بن عمر بن كثير أبو الفداء (متوفاي774هـ) السيرة النبوية، ج 2، ص 492، باب اسماء اهل البدر.

[HRG]

ثعلبه و برپايي مسجد ضرار:

خداوند در قرآن كريم منافقانى كه مسجد ضرار را با هدف ضربه زدن به اسلام و تقويت جبهه كفر بنا كردند، به شدت توبيخ مى*كند و


مى*فرمايد:

وَالَّذينَاتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْريقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنينَوَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا


إِلاَّ الْحُسْنى‏ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُون‏. التوبه / 107.


و آن*هايى كه مسجدى اختيار كردند كه مايه زيان و كفر و پراكندگى ميان مؤمنان است، و [نيز] كمينگاهى است براى


كسى كه پيش از اين با خدا و پيامبر او به جنگ برخاسته بود، و سخت سوگند ياد مى‏كنند كه جز نيكى قصدى نداشتيم؛


و [لى‏] خدا گواهى مى‏دهد كه آنان به طور قطع دروغگو هستند.



بسيارى از دانشمندان تاريخ و تفسير اهل سنت، نام ثعلبه بن حاطب را در رديف نام كسانى قرار داده*اند كه در ساختن مسجد ضرار نقش


داشته*اند.

محمد بن جرير طبرى در تفسير و تاريخش، ابن كثير دمشقي ، ابن أبي حاتم رازي ، جلال الدين سيوطي، ثعلبي ،


عبد الرحمن بن جوزى و... در تفسيرشان، ابن هشام حميرى در السيرة النبوية و... مى*نويسند:



وَكَانَالَّذِينَ بَنَوهُ اثْنَى عَشَرَ رَجُلا: خِذَامُ بْنُ خَالِدٍ مِنْ بَنِيعُبَيْدِ بْنِ زَيْدٍ أَحَدُ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ وَمِنْ دَارِهِأَخْرَجَ مَسْجِدَ الشِّقَاقِ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ


حَاطِبٍمِنْ بَنِي عُبَيْدٍ، وَهَزَّالُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ، وَمُعْتَبُبْنُ عُشَيْرَ مِنْ بَنِي ضُبَيْعَةَ بْنِ زَيْدٍ...



مسجد ضرار را دوازده نفر بنا كردند... ثعلبه بن حاطب از بنو عبيد... 1

سيوطى در الإتقان مى*نويسد:
5662 * ( والذين اتخذوا مسجدا ضرارا ) * قال ابن إسحاق إثنا عشر من الأنصار خذام بن خالد وثعلبة بن حاطب وهو من بني أمية بن زيد


ومعتب بن قشير....

ابن اسحاق گفته است: دوازده نفر از انصار مسجد ضرار را ساختند كه يكى از آنان ثعله بن حاطب است. 2

سمعانى در تفسيرش مى*نويسد:

قوله تعالى: * ( والذين اتخذوا مسجدا ضرارا وكفرا ) نزلت الآية في قوم من المنافقين منهم: وديعة بن ثابت، وثعلبة بن حاطب....

اين آيه در باره گروهى از منافقان نازل شده است كه در ساختن مسجد ضرار همكارى كرده اند، يكى از آنان ثعلبه بن حاطب است. 3

بغوى مى*نويسد:
نزلت هذه الآية في جماعة من المنافقين بنوا مسجدا يضارون به مسجد قباء وكانوا اثني عشر رجلا من أهل النفاق وديعة بن ثابت وخذام


بن خالد ومن داره اخرج هذا المسجد وثعلبة بن حاطب وحارثة بن عمرو.



آيه مربوط به مسجد ضرار در شأن گروهى از منافقان است كه هدفشان ضرر زدن به مسجد قبا بود، اين گروه از منافقان دوازده نفر


بودند،... يكى از آنان ثعلبه بن حاطب است. 4

أبو الحسن ماوردى در النكت والعيون مى*نويسد:
قولهعز وجل: ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِداً ضِرَاراً وَكُفْراً ) هؤلاءهم بنو عمرو بن عوف وهم اثنا عشر رجلاً من الأنصار المنافقين، وقيل: هم خذام


بن خالد ومن داره أخرج مسجد الشقاق، وثعلبة بن حاطب، وَمُعَتِّب بن قشير، وأبو حبيبة بن الأزعر، وعباد بن حنيف أخو سهل بن حنيف،


وجارية بن عامر، وابناه مُجمِّع وزيد ابنا جارية، ونبتل بن الحارث، وبجاد بن عثمان،


اين سخن خداوند متعال: (وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِداً ضِرَاراً وَكُفْرا) در شأن گروهى از اهل نفاق است كه دوازده نفر بودند،...


يكى از آنان ثعلبه بن حاطب است. 5

ابن عادل در تفسير اللباب مى*نويسد:

قالابنُ عباسٍ، ومجاهدٌ، وقتادةُ، وعامة المفسِّرين: الذين اتَّخَذُوا مسجدالضرار كانوا اثني عشر رجلاً من المنافقين، وديعة بن ثابت، وخذام


بن خالد ومن داره أخرج هذا المسجد، وثعلبة بن حاطب....



ابن عباس و مجاهد و قتاده و همه مفسران گفته اند: افرادى كه در ساخت و بناى مسجد ضرار نقش داشته*اند دوازده نفر از منافقان بوده


اند، يكى از آنان ثعلبه بن حاطب بود. 6


پاورقی :

1. الطبري، أبي جعفر محمد بن جرير (متوفاي310هـ)، تاريخ الطبري، ج 2، ص 186، ناشر: دار الكتب العلمية – بيروت؛

الطبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، ج 11 ، ص 23، ناشر: دار الفكر، بيروت – 1405هـ

القرشيالدمشقي، إسماعيل بن عمر بن كثير أبو الفداء (متوفاي774هـ)، تفسير القرآنالعظيم، ج 2، ص 403، ناشر: دار الفكر - بيروت – 1401هـ؛

إبن أبيحاتم الرازي، عبد الرحمن بن محمد بن إدريس (متوفاي327هـ)، تفسير القرآن، ج6، ص 1880، تحقيق: أسعد محمد الطيب، ناشر: المكتبة العصرية - صيدا؛

السيوطي، عبد الرحمن بن الكمال جلال الدين (متوفاي911هـ)، الدر المنثور، ج 3، ص 277، ناشر: دار الفكر - بيروت – 1993؛

الثعلبيالنيسابوري، أبو إسحاق أحمد بن محمد بن إبراهيم (متوفاي427 هـ)، الكشفوالبيان (تفسير الثعلبي )، ج 6، ص 221، : تحقيق: الإمام أبي محمد بنعاشور، مراجعة وتدقيق الأستاذ نظير الساعدي، ناشر: دار إحياء التراثالعربي - بيروت - لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ-2002م؛

الحميريالمعافري، عبد الملك بن هشام بن أيوب أبو محمد (متوفاي213هـ)، السيرةالنبوية، ج 5 ، ص 212، تحقيق طه عبد الرءوف سعد، ناشر: دار الجيل، الطبعة:الأولى، بيروت – 1411هـ.

2. السيوطي، عبد الرحمن بن الكمال جلالالدين (متوفاي911هـ)، الإتقان في علوم القرآن، ج 2، ص 387، تحقيق: سعيدالمندوب، ناشر: دار الفكر - لبنان، الطبعة: الأولى، 1416هـ- 1996م.

3.السمعاني، أبو المظفر منصور بن محمد بن عبد الجبار (متوفاي489هـ)، تفسيرالقرآن، ج 2، ص 348، ذيل آيه، تحقيق: ياسر بن إبراهيم و غنيم بن عباس بنغنيم، ناشر: دار الوطن - الرياض - السعودية، الطبعة: الأولى، 1418هـ-1997م.

4. البغوي، الحسين بن مسعود (متوفاي516هـ)، تفسير البغوي، ج 2، ص 326، تحقيق: خالد عبد الرحمن العك، ناشر: دار المعرفة - بيروت.

5.الماوردي البصري الشافعي، علي بن محمد بن حبيب (متوفاي450هـ)، النكتوالعيون، ج 2، ص 400، تحقيق: السيد ابن عبد المقصود بن عبد الرحيم، ناشر:دار الكتب العلمية - بيروت / لبنان.

6. تفسير اللباب، ابن عادل، ج 8، ص 367، طبق برنامه المكتبة الشاملة.

[HRG]

ثعلبه و امتناع از پرداخت زكات:


زكات از واجبات و احكام اقتصادى دين اسلام است كه اعتقاد به آن مكمل اصول اعتقادى است، ولذا در بعضى از آيات قرآن بلا فاصله پس


از دستور به نماز قرار گرفته كه به معناى درجه اهميت آن و پرداخت آن با شرايط خاص بر هر فرد مسلمانى لازم و واجب است، و از


طرفى افرادى كه منكر زكات بوده و يا در پرداخت آن كوتاهى كرده به سختى مورد نكوهش قرار گرفته اند.


در سوره توبه در باره منافقين مى*فرمايد:


وَمِنهُْم مَّنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئنِ‏ْ ءَاتَئنَا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ.


فَلَمَّا ءَاتَئهُم مِّن فَضْلِهِ بخَِلُواْ بِهِ وَتَوَلَّواْ وَّ هُم مُّعْرِضُونَ.


فَأَعْقَبهَُمْنِفَاقًا فىِ قُلُوبهِِمْ إِلىَ‏ يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُواْاللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَ بِمَا كَانُواْ يَكْذِبُون‏. التوبة / 75_ 77.


بعضى از آن*ها [منافقان] با خدا پيمان بسته بودند كه: اگر خداوند ما را از فضل خود روزى دهد، به طور قطع صدقه


خواهيم داد و از صالحان (و شاكران) خواهيم بود!.



امّا هنگامى كه خدا از فضل خود به آن*ها بخشيد، بخل ورزيدند و سرپيچى كردند و روى برتافتند!.


اين عمل، (روح) نفاق را، تا روزى كه خدا را ملاقات كنند، در دلهايشان برقرار ساخت. اين به خاطر آن است كه از پيمان


الهى تخلّف جستند و به خاطر آن است كه دروغ مى‏گفتند.


به شهادت اكثر مفسرين اهل سنت، اين *آيات در باره ثعلبه بن حاطب بدرى نازل شده است.


محمد بن جرير طبرى در تفسيرش مى*نويسد:


حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: ومنهم من عاهد الله لئن آتانا من


فضله... الآية، وذلك أن رجلا يقال له ثعلبة بن حاطب من الأنصار، أتى مجلسا فأشهدهم، فقال: لئن آتاني الله من فضله، آتيت منه كل ذي


حق حقه، وتصدقت منه، ووصلت منه القرابة فابتلاه الله فآتاه من فضله، فأخلف الله ما وعده، وأغضب الله بما أخلف ما وعده، فقص الله


شأنه في القرآن: ومنهم من عاهد الله... الآية، إلى قوله: يكذبون.


از ابن عباس در شأن نزول اين آيه چنين نقل شده است كه گفت: شخصى به نام ثعلبه در حضور گروهى از مردم چنين گفت


و آنان را شاهد گرفت كه اگر خدا به من تفضلى كند و ثروت و مالى عنايت نمايد، حقوق هر صاحب حقى را خواهم پرداخت،


زكات مالم را اداء خواهم نمود، به نزديكانم رسيدگى خواهم كرد، خداوند سبحان به وى ثروت فراوانى عنايت فرمود تا آزمايش شود؛


اما او به هيچ يك از وعده هايش عمل نكرد و خشم و غضب الهى را فراهم نمود كه در اين آيه داستانش نقل شده است. 1


فخر رازى در باره شأن نزول آيه مى*گويد:

والمشهور في سبب نزول هذه الآية أن ثعلبة بن حاطب قال: يا رسول الله ادع الله أن يرزقني مالا. فقال عليه السلام:


« يا ثعلبة قليل تؤدي شكره خير من كثير لا تطيقه »....

آنچه كه در شأن نزول اين آيه شهرت دارد اين است كه ثعلبه به رسول خدا (ص) عرض كرد: دعا كن تا خدا به من ثروتى عنايت كند،


فرمود: اى ثعلبه! مال اندكى كه شكر آن را به جا آورى بهتر از ثروت فراوانى است كه نتوانى حق آن را اداء نمايي .... 2


ابن كثير دمشقى پس از ذكر آيه مى*گويد:
وقد ذكر كثير من المفسرين منهم ابن عباس والحسن البصري أن سبب نزول هذه الآية الكريمة في ثعلبة بن حاطب...


بسيارى از مفسران مانند ابن عباس و حسن بصرى گفته*اند: سبب نزول اين آيه كريمه ثعلبه بن حاطب است. 3


ابن عربى پس از آوردن سخنان مفسران در باره آيه، مى*گويد: اين آيه در باره ثعلبه نازل شده است و آن را صحيح*ترين سخن مى*داند:


هذه الآية اختلف في شأن نزولها على ثلاثة أقوال الأول أنها نزلت في شأن مولى لعمر قتل حميما لثعلبة فوعد إن وصل إلى الدية أن يخرج


حق الله فيها فلما وصلت إليه الدية لم يفعل الثاني أن ثعلبة كان له مال بالشام فنذر إن قدم من الشام أن يتصدق منه فلما قدم لم يفعل


الثالث وهو أصح الروايات أن ثعلبة بن حاطب الأنصاري المذكور قال للنبي ادع الله أن يرزقني مالا أتصدق منه....



در شان نزول آيه سه نظريه وجود دارد:


1. در شان غلامى از غلامان عمر نزل شده است كه شترى ارزشمند از ثعلبه را كشته بود و گفته بود كه اگر ديه شتر را بگيرد حقوق


الهى را به پردازد؛ ولى پس از گرفتن ديه به تعهدش عمل نكرد؛


2. نظر دوم اين است كه ثعلبه مالى در شام داشت و نذر كرد كه اگر به شام برگشت، از آن صدقه بدهد؛ اما زمانى كه به شام رسيد، از

انجام تعهدش امتناع كرد؛


3. نظر سوم كه صحيح*ترين نظر است، اين است كه ثعله بن حاطب انصارى كه پيش از اين نامش ذكر شد، به رسول خدا عرض كرد:


براى من دعا كن كه خداوند مالى بدهد تا صدقه دهم... 4



ابن جوزى در باره اقوالى كه در شأن نزول آيه وجود دارد مى*گويد:



قوله تعالى: ( ومنهم من عاهد الله ) في سبب نزولها أربعة أقوال أحدها: أن ثعلبة بن حاطب الأنصاري، أتى رسول الله فقال: يا رسول الله،


ادع الله أن يرزقني مالا، فقال: " ويحك يا ثعلبة، قليل تؤدي شكره، خير من كثير لا تطيقه " قال: ثم قال مرة...



والثاني: أن رجلا من بني عمرو بن عوف، كان له مال بالشام، فأبطأ عنه، فجهد له جهدا شديدا، فحلف بالله لئن آتانا من فضله...


والثالث: أن ثعلبة ومعتب بن قشير، خرجا على ملأ، فقالا: والله لئن رزقنا الله لنصدقن... والرابع: أن نبتل بن الحارث، وجد بن قيس،


وثعلبةبن حاطب، ومعتب بن قشير، قالوا: لئن آتانا الله من فضله لنصدقن. فلماآتاهم من فضله بخلوا به فنزلت هذه الآية، قاله الضحاك. 5


طبق آن چه ابن جوزى نقل كرده است، در هر چهار صورت آيه در باره ثعلبه نازل شده است. در نظر اول، سوم و چهارم صراحتاً اسم او


آمدهو در نظريه دوم نيز مى*تواند منظور از «رجلاً من بنى عمرو بن عوف» ثعلبهباشد؛ زيرا وى نيز از همين قبيله بوده و عمرو بن عوف از


اجداد وى است.


سخنان و اقوال ديگر مفسران از بزرگان اهل سنت در تفسير اين آيه متنوع و فراوان است كه به جهت پرهيز از تكرار و طولانى شدن،* فقط


به نام افرادى كه به صراحت گفته*اند اين آيه در باره ثعلبه نازل شده است بسنده و به ذكر آثارشان بسنده مى*كنيم . 6


پاورقی :

1. الطبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، ج 10، ص 241، ح 13204، ناشر: دار الفكر، بيروت – 1405هـ .

2.الرازي الشافعي، فخر الدين محمد بن عمر التميمي (متوفاي604هـ)، التفسيرالكبير أو مفاتيح الغيب، ج 16، ص 138، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت،الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2000م.

3. القرشي الدمشقي، إسماعيل بنعمر بن كثير أبو الفداء (متوفاي774هـ)، تفسير القرآن العظيم، ج 2، ص 388،ناشر: دار الفكر - بيروت – 1401هـ.

4.إبن العربي، أبو بكر محمد بن عبد الله (متوفاي543هـ)، أحكام القرآن، ج 2،ص 547، تحقيق: محمد عبد القادر عطا، ناشر: دار الفكر للطباعة والنشر -لبنان.

5. إبنالجوزي، عبد الرحمن بن علي بن محمد (متوفاي597هـ)، زاد المسير في علمالتفسير، ج 3، ص 321، : ناشر: المكتب الإسلامي - بيروت، الطبعة: الثالثة،1404هـ.

6. أسباب نزول الآيات، الواحدي النيسابوري، ص 170 والإتقان في علوم القرآن، السيوطي، ج 2 ص 387 و التسهيل لعلوم التنزيل،الغرناطي الكلبي، ج 2 ص 81 و الدر المنثور، جلال الدين السيوطي، ج 3، ص261 و السيرة النبوية - ابن هشام الحميري - ج 4 ص 978 و المحرر الوجيز فيتفسير الكتاب العزيز، ابن عطية الأندلسي، ج 3، ص 61 و تفسير ابن أبي حاتم،ج 6، ص 1847 و تفسير ابن كثير، ج 2، ص 388 و تفسير أبي السعود، ج 4، ص 85و تفسير البحر المحيط، أبي حيان الأندلسي، ج 8 ص 276 و تفسير البغوي، ج 2،ص 312 و تفسير البيضاوي، ج 3، ص 159 و تفسير الثعالبي، ج 3 ص 199 و تفسيرالثعلبي، ج 5 ص 72 و تفسير الجلالين، المحلي، السيوطي، ص 253 و تفسيرالسمرقندي، ج 2، ص 75 و تفسير السمعاني، ج 2، ص 331 و تفسير النسفي، ج 2،ص 100 و تنوير المقباس من تفسير ابن عباس، الفيروز آبادي، ص 162 و فتحالقدير، الشوكاني، ج 2، ص 385 و معاني القرآن، النحاس، ج 3، ص 235 و...