[JUSTIFY]ازگناهانی كه به كبیره بودنش تصریح شده، وفا نكردن به عهد و پیمان استچنانچه در صحیحه حضرت عبدالعظیم ذكر شد و حضرت امام صادق ـ علیه السّلام ـبر كبیره بودنش به آیه* 25 از سوره* رعد استشهاد می*فرماید «كسانی كهپیمان خدای را پس از بسته شدنش میگسلند و می*برند آنچه خداوند امر بهپیوند آن فرموده و در زمین فساد می*كنند برای ایشان دوری از رحمت خداست وبر ایشان سرای بدی است كه دوزخ است.»[1] خداوند متعال در سوره* آل عمرانمی*فرماید: كسی كه به عهدش وفا كند و خود را از شكستن پیمان و خیانت نگهداشته در دین تقوا داشته باشد جز این نیست كه خداوند صاحبان تقوا را دوستمی*دارد (پس محبت و كرامت خداوند بسته به وفای به عهد و تقوا در دین است)به درستی كه كسانی كه عهد خدایی و سوگندهای خود را در برابر قیمت ناچیزیاز دست می*دهند كرامتی ندارند و در قیامت نصیب و بهره*ای برای*شان نیست ودر آن روز خدا با ایشان سخن نمی*گوید و نظر رحمت نمی*افكند و پاكشاننفرموده، بر ایشان عذاب دردناكی است.»[2] در جای دیگر می*فرماید: «بدترینجنبنده*های روی زمین نزد خداوند كسانی هستند كه كافر شدند و در كفر مصر وراسخ گردیدند، پس ایشان ایمان نمی*آورند؛ كسانی كه از ایشان پیمان گرفتیپس عهد خود را شكستند در هر باری كه پیمان بستند و ایشان از شكستن پیماننمی*پرهیزند یا از عقوبت آنها نمی*ترسند.»[3] این آیه درباره* یهودیانبنی*قریظه نازل شده كه با رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ عهد كردهبودند به دشمنان اسلام كمك ندهند ولی نقض عهد كرده در جنگ بدر مشركین رابه سلاح یاری كردند و بعد از آن به رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـگفتند ما عهد را فراموش كرده بودیم برای بار دوم عهد بستند و باز در جنگخندق پیمان را شكسته با ابوسفیان برای جنگ با پیغمبر متحد شدند. بالجملهبدترین موجودات روی زمین كسانی هستند كه از بازخواست خدا نمی*ترسند و درپیمان شكنی بی*باكند مانند یهود بنی*قریظه كه با رسول خدا ـ صلّی اللهعلیه و آله و سلّم ـ عهد كردند كه خیانت نكنند و ضرری نرسانند و دشمنان آنحضرت را یاری نكنند و در عوض بر دین خود ثابت و مسلمانان در امان باشند وچون چند مرتبه نقض عهد كردند پس خداوند در این آیات امر فرموده با آنهاقتال كنند.
در چند جای قرآن مجید وفای به عهد را واجب و روی آن تأكیدفرموده می*فرماید: «به پیمان (پیمانی كه خدا با شما بسته است از تكالیفشرعی و عهدی كه با یكدیگر می*بندید و عهدی كه با خدا می*بندید) وفا كنیدبه درستی كه پیمان مورد بازخواست خواهد بود».[4]
در جای دیگرمی*فرماید: «ای كسانی كه گرویده*اید به تمام عقدهای خود وفا كنید[5] كه ازآن جمله پیمان با خدایا بندگان خداست و درباره*ی اهل صدق و تقوا می*فرماید«آنان كه به پیمانشان چون پیمان بستند، وفا كنندگانند».[6] در سوره*ی صفدر مقام توبیخ می*فرماید: «ای كسانی كه ایمان آورده*اید چرا چیزی را كهانجام نمی*دهید می*گویید، بزرگ است از روی شدت غضب و خشم نزد خدا آنچه راانجام نمی*دهید بگویید».[7] در تفسیر این آیه شریفه از حضرت صادق ـ علیهالسّلام ـ مروی است كه فرمود: «مؤمن به برادر دینی خود كه وعده می*دهدمانند نذر است یعنی باید حتماً وفا كرده شود لیكن در مخالفت آن كفاره نیستپس كسی كه با مؤمنی خلف وعده كند اول مخالفت خدا را كرده و خود را در معرضخشم او قرار داده است چنانچه در آیه گذشته فرمود.[8]
و امیر المؤمنینـ علیه السّلام ـ می*فرماید: «پیمان شكنی موجب خشم خدا و مردم است وخداوند می*فرماید خشم خدا بزرگ است در اینكه می*گوئید آن چه را به جانمی*آورید».[9] پیغمبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می*فرماید:كسی كه پیمان شكن باشد دیندار نیست.[10]
و حضرت باقر ـ علیه السّلام ـ می*فرماید: چهار چیز است كه عقوبتش زودتر از هر چیز می*رسد.
1ـ كسی كه به او احسان كنی و در عوض نیكی با تو بدی كند.
2ـ كسی كه تو به او ستم نكنی و او به تو ستم كند.
3ـ كسی كه در امری با او عهد كنی تو وفا كنی و او به تو مكر و خیانت كرده، به آنچه عهد كرده وفا نكند.
4ـ كسی كه به رحم خود صله كند و آن رحم از او ببرد.[11]
ابومالك به حضرت سجاد ـ علیه السّلام ـ عرض كرد مرا از تمام آداب دین باخبرگردان. حضرت فرمود: گفتار درست و حكم كردن به عدل و وفای به عهد.[12]
آیات و روایات وارده در اهمیت وفای به عهد بسیار است و همین، مقداری كه ذكر شد كافی است.
اقسامنقض عهد و حكم آنها: عهد بر سه قسم است: عهدی كه خدا با بندگانش فرموده،عهدی كه مردم با خدا می*كنند، پیمانی كه مردم با یكدیگر می*بندند.
1ـعهد خدا همان است كه در عالم ذر بین پروردگار عالم و بنی آدم واقع شدهچنانچه در قرآن مجید و اخبار كثیره رسیده و خلاصه*اش این است كه در عالمذر كه مقدم بر دنیا است خداوند ارواح بشر را آفرید به طوری كه دارای ادراكو شعور و قابل مخاطبه و مكالمه بودند و از آنها به پروردگاری خویش اقرارگرفت و از ایشان پیمان گرفت كه بر این اقرار ثابت قدم بوده، برای او شریكیقرار ندهند و از دستورهای پیامبران سرپیچی نكرده شیطان را پیروی نكنند وخداوند هم عهد فرمود كه در مقابل پیمان ایشان، یاریشان بفرماید و رحمتش راشامل حالشان فرموده در بهشت جایشان دهد و اگر به عهد خود كه در عالم ذرمتعهد شده*اند اینجا وفاء نكنند از آنچه خداوند وعده فرموده بی*بهرهباشند، چنانچه می*فرماید: «به آن عهدی كه با من كردید وفا كنید تا من همبه آنچه به شما عهد كرده*ام، وفا كنم»[13] و نیز می*فرماید: «آیا با شماای فرزندان آدم پیمان نبستم كه ابلیس را نپرستید».[14]
از جملهپیمان*های پروردگار عالم در عالم ذر موضوع ولایت امیر المؤمنین ـ علیهالسّلام ـ و ائمه*ی طاهرین است كه از بشر پیمان گرفت چنانچه در روایاتبسیاری به آن اشاره شده است و در تمام كتاب*های آسمانی تذكر فرموده و جمیعانبیاء آن را تبلیغ فرموده*اند.
بعضی از علماء عالم ذر را منكرشده*اند و آیات و اخبار این موضوع را به عالم فطرت و آنچه خدا در عقول بشربه ودیعه گذاشته و الهام فرموده تأویل می*كنند و می*گویند خداوند توسطانبیاء و كتب آسمانی به آن پیمان*های فطری اشاره می*فرماید و تحقیق اینمطلب از بحث كتاب خارج است. بهرحال شكستن پیمان خدا چه ظرف وقوع آن عالمذر باشد یا عالم فطرت، گناه كبیره بلكه اكبر كبائر است و بیشتر آیات واخباری كه در تأكید وجوب وفای به عهد و حرام بودن شكستن آن رسیده وعقوبت*های سخت بر آن مترتب شده راجع به این قسم عهد است چنانچه پس ازمراجعه به اخبار روشن می*گردد.[15] بنابراین هر كس می*خواهد به وعده*هایخداوند برسد باید به تمام عهدهایی كه با او شده وفاء*كند.
استجابت دعا وعده*ی خداست: از جمله وعده*های خدا اجابت دعوات است بنابراین شرط وفای به این وعده وفا كردن بندگان به عهدهای اوست.
حضرتصادق ـ علیه السّلام ـ می*فرماید: هرگاه بنده، خدا را به نیَّت درستیبخواند و دلش برای خدا خالص شده باشد پس از آن كه به پیمان*های خدا وفاكرده دعایش مستجاب می*شود و هرگاه بنده*ای خدا را بدون نیت و اخلاص بخوانددعایش مستجاب نمی*شود آیا خدا نفرموده به عهد من وفا كنید تا من هم بهعهدی كه با شما كرده*ام وفا كنم. پس كسی كه عهد خدا را وفا كند بهوعده*هایی كه به او داده شده وفا می*شود.[16]
2ـ قسم دوم عهدهای است كه شخص ابتدا با خداوند می*كند و دارای احكامی است از آن جمله:
پیمانشكنی نفاق می*آورد: در بزرگی این گناه همین بس كه نفاق را در قلبمی*رویاند و ساعت مرگ با كفر مرده و در زمره*ی منافقین محشور می*گرددچنانچه در قرآن مجید تذكر می*فرماید: «از منافقین كسانی هستند كه با خداعهد كردند اگر به آنها از فضلش مالی دهد هر آینه صدقه می*دهیم و زكاتش رامی*پردازیم و از جمله نیكوكاران و شایستگان در اطاعت اوامر خدا می*گردیم.پس چون خداوند از فضلش مال بسیاری به آنها داد، بخل كردند و روی گردانیدنداز عهدی كه با خدا كرده بودند در حالی كه از اطاعت خدا اعراض كنندگانند پساز پی درآورد (این بخل و پیمان شكنی) نفاقی را كه در دلشان متمكن و راسخاست و از بین نمی*رود تا روزی كه جزای عمل خود را ببینند (ساعت مرگ یا روزقیامت) به سبب آنچه با خدا خلاف عهد كردند از تصدیق و نیكو كاری و به سببآنكه دروغ می*گفتند».[17]
بنابراین پیمان شكنی و دروغ*گویی سبب نفاق است كه در دل می*ماند و با آن شخص می*میرد.
پیمانبا مردم: قسم سوم پیمان*هایی است كه مردم با یكدیگر می*بندند. ظاهر ازعموم آیات و اخبار بسیار وجوب وفاء به این قسم از عهد و حرمت شكستن آن استمانند آیه شریفه «به پیمان وفا كنید جز این نیست كه پیمان پرسیده شدهاست.»[18]
و همچنین آیه «و اهل صدق و تقوی آنهایی هستند كه بهپیمان*های خود زمانی كه می*بندند وفا كننده*اند»[19] و از صفات رستگاراناز دوزخ و داخل شوندگان به بهشت آن است كه «امانت*ها و پیمان*های خود رارعایت می*كنند و به آن وفا می*نمایند.»[20]
و در روایتی كه از حضرتصادق ـ علیه السّلام ـ گذشت فرمود: وعده دادن مؤمن به برادر دینی خود نذرلازم است و اگر خلف وعده كرد كفاره ندارد (در بعضی موارد به واسطه*ی بزرگیگناه كفاره ندارد مانند قسم دروغ چنانچه ذكرش گذشت) تا آخر روایت كه معلوممی*شود وفای به پیمان مردم هم واجب است.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. والذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ما امر الله به ان یوصلو یفسدون فی الارض اولئك لهم اللعنه و لهم سوء الدار (سوره* رعد، آیه 25).
[2] . بلی من او فی بعهده و اتقی فان الله یحب المتقین ـ ان الذینیشترون بعهد الله و ایمانهم ثمناً قلیلاً اولئك لاخلاق لهم فی الاخره ولایكلمهم الله ولا ینظر الیهم یوم القیمه ولا یزكیهم و لهم عذاب الیم (سورهآل عمران، آیه 76 و 77).
[3] . ان شر الدواب عند الله الذین كفروافهم لایؤمنون الذین عاهدت منهم ثم ینقضون عهدهم فی كل مره و هم لایتقون(سوره انفال، آیه 57).
[4] . واوفوا بالعهد ان العهد كان مسئولاً (سوره اسراء، آیه 36).
[5] . یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود (سوره مائده، آیه 1).
[6] . و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا (سوره بقره، آیه 177).
[7] . یا ایها الذین آمنوا لم تقولون مالا تفعلون كبر مقتا عند الله ان تقولوا مالا تفعلون (سوره صف آیه 2 و 3).
[8]. عبده المؤمن اخاه نذر لا كفاره له فمن اخلف فبخلف الله بدء و لمقته تعرضو ذلك قوله تعالی یا ایها الذین آمنوا لم تقولون مالا تفعلون كبر مقتاًعندالله (وسائل الشیعه، كتاب الحج، باب 109، ص515، ج8).
[9] . الخلفیوجب المقت عندالله و عند الناس قال الله تعالی كبر مقتاً عند الله انتقولوا مالا تفعلون. (نهج البلاغه فی عهده ـ علیه السّلام ـ الی مالكالاشتر).
[10] . قال ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ لادین لمن لا عهد له (بحار الانوار).
[11]. عن ابی جعفر ـ علیه السّلام ـ قال ـ علیه السّلام ـ اربعه اسرع شئ عقوبهرجل احسنت الیه و یكافئك بالاحسان الیه اسائه و رجل لاتبغی علیه و هو یبغیعلیك و رجل عاهدته علی امر فمن امرك الوفاء به و من امره الغدر بك و رجلیصل قرابته و یقطعونه (خصال).
[12] . عن ابی مالك قال قلت لعلی بنالحسین ـ علیه السّلام ـ اخبرنی بجمیع شرایع الدین قال ـ علیه السّلام ـقول الحق و الحكم بالعدل و الوفاه بالعهد (خصال).
[13] . اوفوا بعهدی اوف بعهدكم (سوه*ه بقره، آیه 38).
[14] . الم اعهد الیكم یا بنی آدم ان لاتعبدوا الشیطان (سوره یس، آیه 60).
[15]. الذین ینقضون عهد الله قال ـ علیه السّلام ـ ای عهد الله المأخوذ علیهملله بالربوبیه و لمحمد ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ بالنوبه و لعلی ـعلیه السّلام ـ بالامامه و لشیعتهم بالمحبه و الكرامه من بعد میثاقه قال ـعلیه السّلام ـ ای احكامه و تغلیظه. (تفسیر علی بن ابراهیم قمی).
وعن الباقر ـ علیه السّلام ـ فی قوله تعالی و اوفوا بعهدی اوف بعهدكم قال ـعلیه السّلام ـ اوفوا بولایه علی بن ابی طالب ـ علیه السّلام ـ اوف لكمبالجنه (تفسیر عیاشی).
[16] . فی صحیحه القمی عن جمیل عن ابی عبداللهـ علیه السّلام ـ ان العبد اذا دعا الله تعالی بنیه صادقه و قلب مخلصاستجیب له بعد وفائه بعهد الله عزّوجلّ و اذا دعا الله بغیرنیه و اخلاص لمیستجب له الیس الله یقول افوا بعهدی اوف بعهدكم فمن و فی و فی له (سفینهالبحار، ج1، ص499).
[17] . سوره توبه، آیات 76 تا 78.
[18] . واوفوا بالعهد ان العهد كان مسئولاً (سوره اسراء، آیه 36).
[19] . و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا (سوره بقره، آیه 177).
[20] . والذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون (سوره مؤمنون، آیه 8). [/JUSTIFY]
[JUSTIFY]منبع : پایگاه اندیشه قم [/JUSTIFY]